13 June 2018

Arian Leka - DEBATE ON EUROPE

Europa dhe regjistri i të mbyturve tanë

Shkrimtari dhe studiuesi Arian Leka merr pjesë në veprimtarinë "Debate on Europe -2018", që u mbajt në Shkup, nga datat 7 deri më 9 qershor.
Që nga viti 2012, Deutsche Akademie für Sprache und Dichtung, S. Fischer Stiftung, Allianz Kulturstiftung dhe TRADUKI, që me këtë rast shënon kulminacionin e aktiviteteve të saj në Europën juglindore me rastin e 10 vjetorit të saj, organizuan diskutime vjetore ndërkombëtare mbi çështjet e rëndësishme aktuale në Europë dhe rreth ndikimit të mundshëm të 'Artit dhe Kulturës në ndryshimin e Kohës', pjesë e të cilëve u bënë studiues dhe autorë nga Gjermania, Austria, Zvicra, Bullgaria, Maqedonia, Shqipëria, Bullgaria, Greqia, Sllovenia, Bosnja dhe Hercegovina, Kroacia, Serbia etj....

Nga Arian Leka

Dhe arsyeja përse ruaj ndjeshmëri ndaj temës detare dhe ndaj tragjedive që ndodhën në det është e lidhur jo thjesht me mua dhe me profesionet e familjarëve të mi, por me faktin e trishtë të mijëra shqiptarëve, të cilët i vështroj si naufragus historik.

Për shekuj me radhë dhe, veçanërisht gjatë 20 viteve të fundit, qindra shqiptarë humbën jetët e tyre në Otranto. Ky regjistër i ftohtë, ky regjistër i lëngshëm dhe i dëndur me kripë, i jep gjithkujt të drejtën të mendojë se një Shqipëri tjetër, veç asaj që rri mbi brigje dhe rrëzë maleve, është mbytur dhe është fundosur historikisht nën det.

Sado patetike të tingëllojë sot, vargu i John Donne, mbi njeriun (që është i gjithë njerëzimi), bën që shqiptarët e varfër, bujqit, barinjtë dhe të pasurit atyre 550 vjetëve moteve më parë, njëlloj si shqiptarër e mbytur pas viteve '90, të jenë afrikanët e sotëm që mbyten në Mesdhe. Ata janë po aq naufragus sa dhe heronjtë kulturorë të letërsisë europiane të kohëve të shkuara, që deti nuk i nxjerr vetëm në brigjet tona, por edhe mbi dallgët e letërsisë që fëmijët tanë studiojnë në shkolla.

Pavarësisht vendit ku ndodh, në ujë të ëmbël apo të kripur, vdekja nuk është kurrë e ëmbël. Gratë e reja që pinë ujë të njelmët dhe humbën jetët e tyre në mënyrë dramatike në "Mesdheun  mizor", në mes të Egjeu, nëpër Adriatik, në Detin Tirren, në detin Jon, në gjirin e Korintit apo të Mesinës, janë  njëlloj të mbytur dhe poa naufragus sa edhe Ofelia e Shakespeare-it. Burrat, që u mbytën duke luftuar me dallgët, kanë të njëjtën dilemë me Javert i Hugo-it. Fëmijët e mbytur, që dallga i solli me lodra në dorë deri në gjiret detarë ku ne bënim plazh, janë Pinocchio në barkun e peshkut të madh. Ata janë të ngjashëm me Jonah, siç e shohim në muralen e bazilikës së 40 Shenjtorëve në Sarandë, që u hodh në det për të shpëtuar anijen në stuhi dhe që kishte mision të njoftonte banorët e një qyteti me vlera të bjerra, si Niniva se qyteti do të shatërrohej për shkak të keqqeverisjes sjelljeve të tyre johumane. Emigrantët në brigjet tanë mbyten njëlloj si poeti kinez Li Po. Çdo i mbytur në brigjet e Ligurias është poeti Percy Bysshe Shelley, i cili humbi jetën gjatë një stuhie në gjirin pranë Livornos, pasi kishte shkruar Në detin e thellë të mjerimit. Vajzat e mbytura në detin tonë janë Virginia Woolf, e cila u fundos pasi mbushi xhepat me gurë.

Si u rikthyen sërish mes nesh fjalët "Kamp", fjala "Kufi" dhe togfjalëshi "Tel me gjemba", me të cilin na kërkojnë ta lidhim veten sërish? Në mënyrë therëse, ironike, janë emigrantët ekonomikë, ata që ikën Ballkanit 28 vjet më parë për shkak të luftrave ndëretnike, ata që sot ngrenë kampe për emigrantët që ikin prej luftës në Siri…

I rikthehem dhe kujtimit të fuçive detare, me të cilat dikur mbushëm brigjet për të penguar veten të mbërrinte larg. Kjo fjalë mbart kujtime të trishta në Ballkan. "Ballkani-fuçi baruti për Europën". Ishte, vërtet Otto von Bismarck-u, ai që e artikuloi thënien që e mendonin të gjithë? Përmes fuçive lundruese në det, Shqipëria e dikurshme nuk i lejoi shtetasit e saj t'i bashkoheshin Europës. Edhe sot diçka e ngjashme me fuçitë na pengon: mendja jonë, që herë shndërrohet në një fuçi shpërthyese dhe herë në një fuçi që na ndalon të shkojmë larg. Njëlloj siç bregdeti u mboll me qindra kupola bunkerësh, që ngjasonin me koka të qethura,  mendja sot është mbjellë me të tilla fuçi këshilluese-kërcënuese, që pengojnë.

Nga një urë mes vetes dhe kontinentit, ne e shndërruam në pengesë detin tonë. Po ashtu edhe mendjen tonë, që pengohet, mëdyshet dhe vonohet pa shkak. Më shumë se modelin e një ure, Mesdheu i sotëm ofron modelin e një fuçie shpërthyese dhe të një mine detare, që shpërthen po ta prekësh dhe t'i kalosh pranë. Emigrantë që urrejnë emigrantët. Prej bijve e bijave të emigrantëve italianë të një shekulli më parë, sot dëgjohen thirrje të egra populiste kundër emigrantëve që mbërrijnë nga brigje të tjerë. Për ta u tha madje se do ishte edhe më mirë sikur t'i linim emigrantët të mbyten në det, duke shqiptuar edhe kërcënime se nëse Europa nuk na ndihmon…

Me çfarë mund apo duhet të na ndihmojë Europa sot? Me koncentrat individualizmi, federalizmi, ekzistencializmi, futur në pilula pa efekte anësore? Do të na ndihmojë duke sjellë ekspertë për kurse kundër analfabetizmit ndaj vlerave të ngjashme europiane? Do të ndajë me ne sinergjinë kundër autoritarizmit dhe instikteve demagogjike, që i kundërvihen parimit europian të zgjerimit dhe dyerve të hapura për "emigrantët europianë" nga Ballkani Perëndimor?

Mar Portuguese dhe fjalët e Ferndando Pessoa-s për ujërat e kripur, që "janë lotët e vendit tim dhe çdo atdheu tjetër". A janë fuçitë, klonet, muret transparente të telave me gjemba, me të cilat e kushtëzojnë praninë tonë në kontinent, simbolet e Europës së Re?, bëj retorikë me veten, teksa kujtoj Walter Benjamin dhe për të kuptuar më mirë kohën kur ai shkroi, duke theksuar se jo larg nga sot, më shpejt se sa Moskën, e kemi njohur Berlinin (lindor) përmes Moskës.

Duke "Rimenduar Europën", e përfytyroj Mare Nostrum si një brez shpëtimi, që ndihmon të humburit në det. Mendoj njerëzit që e kanë shndërruar veten në fuçi shpërthyese nëpër aeroporte, nëpër sheshe publike, në metro dhe në koncerte. Për ta besuar edhe vetë, por për ta përkufizuar më mirë kohën në të cilën jetojmë, si një kohë të ndërmjetme, tranzitore, "in between", vërej se njerëzit e kësaj kohe, në dallim të kohëve të mëparshme, gjithashtu aspak shembullore, ia behin në redaksitë e revistave dhe gazetave jo me penë, për të marrë autografë nga autorët, por me kallashnikovë në dorë, për t'u marrë autorësi mbi krime.

Dikush e ka humbur fillin. Shoqëria? Institucionet e saj? Lartësia e Tij, Zoti vetë, që nuk shqetësohet nëse njerëzit mbyten në Mesdhe nuk e lodh kokën nëse minjtë në anije i zë deti, siç qesëndis dervishi oriental te Kandidi optimiost i Voltaire-s. Qenkam kthyer sërish dhe krejt pa dashjen time në epokën satirike të Iluminizmit, ku detyra përfundon duke përqeshur të keqen, kur deti ishte vetëm i bukur dhe ku përjetuam rilindjen e marrëdhënieve mes kulturave, etnive dhe njerëzve!?

Sarkazma – si shprehja më të ulët e mprehtësisë, por forma më të lartë të inteligjencës – nuk është më një mjet i mjaftueshëm stilistik. Sarkazma nuk do të na e lehtësojë dhimbjen dhe ca më pak do të na shpëtojë. Po në fund të udhëtimit, le të kujtojmë mjeshtrin e verbër, jo për Homerin, por Borgesi-in. Në tekstin e tij ai na rikujton një hero europian të humbur në labirint. Në njërën dorë ai mban shpatën dhe në tjetrën një fill, dhuruar nga një tjetër heroinë kulturore e kontinetit europian. Një fill për të mos humbur udhën.  Pas mijëvjeçarësh qytetërim, shpata duket sikur i ka humbur argumentet, si çdo formë e dhunës. Filli udhërrëfyes është tretur gjithashtu. Edhe labirinti me korridoret e tij të pafundme është mpakur aq shumë sa më qartë duhet në hartat turistike sesa në realitet. Janë të shumtë ata që e kuptojnë se, ndonëse ecim dhe zhvillohemi, kemi ngecur  sidoqoftë  në një labirint. Po a lidhet e përditshmja jonë me farkëtimin e besimit se nëse ky labirint ekziston, bashkë me të duhet të ekzistojë edhe filli që do të na ndihmojë për të gjetur rrugëdaljen sërish? Frika ndaj të tjerëve i ka zgjeruar kufijtë, duke krijuar mes nesh një det të ri: nuk është Det i Zi. As Det i Kuq dhe as Det i Bardhë. Është det mosbesimi, ky që kemi vendosur mes nesh- in between. Këtë det mosbesimi nuk do e gjejmë të shënuar mbi asnjë hartë tjetër, përveç asaj harte që éndet në mendësinë tonë, sa herë që ditët zymtohen dhe në vend të zgjidhjeve, hapjeve, zgjerimit, shohim telat me gjemba si rrugëalje. Sidomos në një epokë si kjo, të sunduar më shumë se kurrë jo nga kultura, por nga njoftimet, nga përciptësia, nga lajmet e papjekura e të këqija, nga mesazhet e nxituara e të gabuara që nisim me cinizëm ndaj njëri-tjetrit, si të ishin këto përligjje e dëshpëruar ndaj asaj që Heinrich Heine i druhej aq shumë, kur te Gjermania, një përrallë dimri, shkruante se "ajo liria praktike, e jashtme, fort shpejt ka për ta zhdukur idealin, që ne e përkundnim thellë në gji…"

fjalorth empirik mbi europianët

Përmes sendeve që sillte në shtëpi im atë dhe përmes atyre që mezi mbërrinin prej Europës në rrugët tona, fillova të krijoj përfytyrimet e para empirike mbi europianët: Gjermanët janë të fortë! Po italianët? Italianët kanë shije të holla! Francezët? Francezët janë elegantë! Holandezët, futbollistë shtatlartë! Jugosllavët, liberalë! Anglezët, udhëtarë! Anija ku punonte im atë, "Tirana", ishte ndërtuar dhe ishte blerë e re fringo në Gdanjsk. Por ikona  në qytetet shqiptare ishte Polski Fiat 125.

Deri në mes të viteve '70 kjo makinë shfaqet jo rrallë në sekuencat e filmave shqiptarë të llojit aksion. Profili i veturës polake zë një vend më urban në mjedisin social në filmat e zhanrit dramë në viteve '80. Subjektet ku kjo veturë shfaqet, sillen zakonisht rreth Sigurimit, që ndjek agjentët e huaj me Polski Fiat 125. Por gjenden gjthashtu edhe skena filmi, ku titullarë të ndërmarrjeve socialiste nuk udhëtojnë me makina perëndimore, si Peugeot apo Fiat italian, por me Polski Fiat 125.

Pas objekteve që importonim duhet të përfytyroja europianët. Ata ishin "të huajt" për ne. Po ku ishin, ku gjendeshin ata, në ç'kontinent? Ishin larguar?Kishte ndodhur njëlloj si në baladat shqiptare, ku gjendet një përmasë hiperbolike, që cilësohet "tre dete kaptuar larg". – Si janë europianët, mësuese, që t'i njohim nëse guxojnë të vijnë në brigjet tona, pyesnim në orën e letërsisë? – Europianë të vërtetë jemi ne, me gjuhë dhe kulturë unike të lashtë. – Ne jemi ilirë! – Ne jemi pellazgë! – Ne kishim teatro kur ata ishin në shpellë… – Kanë pamje të shpifur, si Balozi i Zi, i legjendës, na qetësonte mësuesja e letërsisë. E dimë përmendësh këngën e kreshnikëve, apo jo? – Poooo!

Atëherë do e keni të lehtë! Europianët do i njihni nga kërkesat e tyre poshtëruese: "taksë për çdo shtëpi; javë për javë do djegin nga një krahinë me bazat e tyre ushtarake; nga çdo familjeje do kërkojnë një vajzë të re për ta marrë me vete në qytetet e tyre me drogë e krim dhe ditë për ditë do të vrasin nga një fatos, derisa të mbetemi një vend frikacakësh pa nder. Kuptuat, fëmijë? – Poooo!

Më kishin trembur që herët me imazhin e katallanit të përrallës. Nëse nuk bëhesha "djalë dhe nxënës i mirë", katallani rikthehej për të më rrëmbyer dhe për të më çuar në vendin e tij, ku "njeriu për njeriun është ujk". Homo homini lupus est! – Përsëriteni, të dashur studentë! – Homo homini lupus est!Homo homini lupus est!

Kjo ishte fraza e parë që më mësuan në Universitet. Jo në orën e latinishtes. Të filozofisë politike. Pastaj: Luftë. Bellum omnium in omnes. Të gjithë kundër të gjithëve. Partia në krye! Udhëheqësi në ballë! Mendja trillonte skena se si kapitalistët katallanë të Perëndimit mund të na i merrnin sërish djemtë nizamë, për të luftuar jo në Jemen dhe në Qabe, por në divizionin e FC Barcelonës në Camp Nou. Edhe Bajlozi i Zi, mund të ofronte vende pune për ushtarë në trupat paqeruajtëse të NATO-s, ku duheshin luftëtarë të paguar-stratiotë, farkëtarë armësh, kuzhinierë dhe zhvillues të turizmit erotik. Kaq. Deri këtu. Edhe imagjinata duhet të ketë limite. Edhe përfytyrimet është mirë të kenë tri radhë fuçish…Po gjithsesi më kishte mbetur mister se çfarë do të bënte Europa me Shqipërinë nëse do të vinte pas viteve '80. Do të na sulmonin? Për të na grabitur? Do të përdhosnin idealin kulluar të the new brave man?

I pritëm, por europianët nuk erdhën. Na kishin harruar, me sa dukej. Edhe kur dikush, vetëm pak vite para shembjes së Murit të Berlinit mbërriti për të ofruar dalje nga izolimi, siç kujtohet rasti i  vizitës së kryeministri bavarez Franz Josef Strauss në vitin 1984 (gjithashtu një "turist politik", që më bën të kujtoj G. Orwell) bashkë me rikthimin e tij në vitin 1986, ne e thelluam vetizolimin. E shndërruam vetminë tonë në një mall, duke e kthyer dhembjen në "sadisfaksion moral", siç u tha. Me këtë refuzim parandaluam tradhtinë që mund t'i bënin shqiptarët kauzës së përbashkët "në kurriz të Gjermanisë Lindore"!, siç u shqiptua në deklaratën qeveritare pas largimit duarbosh të Strauss-it. Ishim sërish të vonuar. Por vinim kushte. Kërkonim nder dhe dëmshpërblim ndaj Gjermanisë Perëndimorë (alias naziste). Ndërkohë që e dinim mirë se gjatë Luftës së Dytë Botërore ushtarët gjermanë kishin ardhur në Shqipëri nga të dyja gjermanitë. Por qeveria komuniste e vuri dëmshpërblimin si parakusht për të rihapur marrëdhënie diplomatike vetëm Gjermanisë Perëndimore.(Me Gjermaninë tjetër ishim, camarades, dy vende socialiste mike). Sidoqoftë diçka ka mbetur ende e paqartë për akademikët edhe sot e gjithë ditën: ushtari gjerman, ai që u largua i fundit fare prej vendit tonë, gjë që simbolikisht shënoi çlirimin e Shqipërisë prej nazi-fashizmit, ishte prej Gjermanisë Federale apo prej Gjermanisë Demokratike? Pas asaj kohe, e kuqja, ngjyra e Shqipërisë, e kishte humbur rëndësinë për Perëndimin europian. Madje edhe për të na pushtuar na harruan. Kryetalentet tona ishin shfaqur sërish, si në këngët e kreshnikëve. Talenti numër një: të humbnin raste. Talenti dytësor: të bënim armiq. Shumë kishim duruar nën diktaturë, por edhe të tjerët e kishin duruar shumë heshtjen tonë. A thua e kishin menduar europianët se për ne ishte më mirë të rrinim, siç ndenjëm, të mbyllur, të izoluar, një vend kaotik, në tranzicion të përhershëm, në udhëkryq, një urë lidhëse-ndarëse mes Lindjes dhe Perëndimit, një kanal trafikimi dhe një parajsë artificiale në trup të Europës Juglindore? Vetëm që të mos kishim bazat e Bashkimit sovjetik? Për kaq? George Orwell kishte krijuar "Fermën" letrare për të demonizuar shoqëritë komuniste, por Shqipëria ishte mishërimi i kësaj ferme në gjendje të egër dhe të lirë. Janë të shumtë ata që pyetën: Mos vallë rasti shqiptar u përdor si ilustrim nga Perëndimi? Ishim përdorur ne si një lloj anti-tabele, përmes së cilës Perëndimi prodhoi jo vetëm imazhin se si mund të ishte një shtet komunist, por dhe si ishte shoqëria komuniste vetë? Mos donte që përmes nesh të trembte dhe të kanoste të tjerët, duke u treguar fytyrën e produktit të vrazhdë të kopshtit socialist? A kishte shërbyer një shtet dhe një popull i tërë si parulla e qytetit tim të fëmijërisë? Heshtja e radiove, e televizioneve dhe e gazetave europiane gjatë viteve të persekutimit, të vrasjeve, terrorit dhe burgosjeve politike në Shqipëri a bëhet pjesë e këtij argumenti, në kohën kur një vendi europian nuk i kishte mbetur as zë për të klithur apo për të kërkuar ndihmë?

guidë turistike: Perëndimi artificial dhe fals-Europa

Një ditë Europa mbërriti, sidoqoftë. Por gjatë kohës që Europa mungoi, gjatë periudhës së gjatë kur Shqipëria ruajti fare pak dhe vetëm simbolikisht marrëdhënie me Perëndimin, shteti komunist u kujdes dhe mund te thuhet se edhe ia doli, të krijonte përshtypjen se nuk ishim mbetur pa Europë. Përkundrazi! Ne shqiptarët kishin privilegjin të takonim pjesën më të zgjedhur të europianëve. Sigurisht që duhej një strategji për të përligjur se nuk kishim mbetur vetëm. – Kush tha se  europianët nuk e pëlqenin Shqipërinë? – Kush tha se nuk kishim turistë? – Janë shpifje dashakeqëse, që nxijnë realitetin dhe errësojnë traditën mikpritëse të shqiptarit! Ndaj dhe në fund të viteve '60 u stisën ndodhí të denja për a speculative fiction që çoroditën njerëzit derisa u kuptua se ç'ishin dhe se çfarë përfaqësonin ato grupe të rinjsh nga Perëndimi, që ia behën  në Shqipëri gjatë atyre viteve. Mbërritën nga Gjermania, nga Franca dhe Italia, nga Portugalia, Anglia, Belgjika, Spanja, Austria, Holanda, Danimarka dhe Zvicra. Kishte mes tyre madje edhe të rinj nga SHBA dhe Australia. A ishte kjo hapja e dëshiruar ndërkontinentale e Shqipërisë?!Ç'duhej më, përveç kësaj?! Perëndimi i afërt dhe Perëndimi i largët kishte mbërritur! Na kishin zbuluar, më në fund…! Veçse për habinë tonë të madhe dhe ndryshe nga ç'e kishim përfytyruar dhe nga sa prisnim, perëndimorët që mbërritën në qytetet tanë dukeshin krejt të ngjashëm me ne. Ishin të rruar paq. Ishin të qethur shkurt. Nuk kishin mustaqe mbi buzë. Nuk kishin baseta poshtë veshit dhe as flokë të gjatë, si të hipive. Përkundrazi. Perëndimorët që mbërritën te ne ishim të sjellshëm, të përshëndesnin,nuk shfaqën asnjë shenjë të të qenit snob dhe menefreghiste, siç kishim dëgjuar se ishin. Por mbi të gjitha perëndimorët tanë nuk manifestonin "shfaqje të huaja", tipike të botës së kapitalit, siç shfaqeshin rëndom perëndimorët në klishetë e karikaturave të revistave tona.

Ata nuk kishin veshur as objektet kult të Perëndimit! Nuk kishin madje as blue jeans të ngushtë, që të plotësonin së paku njërin nga parakushtet të stereotipit ndaj europianit, siç nuk kishin as T-shirt me figura dhe emra të stampuar përsipër. Të shpenguar? Jo. Nuk ishin të shpenguar dhe shpërfillës. Ishin miqësorë. Sa herë që shfaqej rasti ata na përshëndesnin me duar. Ishin thuajse njëlloj si kinezët e qeshur e të sjellshëm, që do të shfaqeshin më vonë. Ishte zhgënjyese për ne. Nuk e dinim se përveç tyre ekzistonte edhe një tjetër Europë, siç ekzistonin edhe europianë të tjerë veç tyre. Si ta dinim se grupet e të rinjve që u shfaqën atëherë ishin europianë që shteti ynë i kishte importuar për të na magjepsur. Imazhi i lirisë europiane, ashtu siç e përfytyronim dikur ne, përmes tyre kishte mbërritur jo vetëm me vonesë, por edhe i trukuar. Nuk u desh shumë kohë ta marrë vesh se turistët "perëndimorë" që mbërritën asokohe në Shqipëri nuk ishin Perëndimi i vërtetë. Ata jetonin në Perëndim, por Perëndimi nuk përfaqësohej prej tyre. Megjithëse harresa ka bërë punën e vet gërryese, duhet të ketë qenë jo pak zhgënjyes çasti kur të gjithë e morën vesh se "turistët tanë" të parë nuk kishin qenë thjesht turistë në punë të tyre. – Doni europianë? – Ja europianët. Por ata kishin qenë grupe të rinjsh me bindje të marksist-leniniste. Ishin komunistët europianë, nga ata që, në vend posterave të Beatles, Jim Morrison apo Rolling Stones, mbanin në dhomat e tyre portretet e Marksit, Engelsit, Leninit, Stalinit dhe të Enver Hoxhës. Nëse u përvishje llërët, atyre europiano-perëndimorëve të klonuar, mund t'u shfaqej Che Guevara, drapri me çekan dhe ylli i kuq. Sërish të gënjyer. Këtyre grupeve polit-turistike iu bashkuan vite më pas edhe anëtarët e atyre partive dhe organizatave simotra marksiste, të cilat morën ndihma nga i ashtuquajturi "Fondi i solidaritetit" shqiptar. Vakanca politike. Pushime ushtarake pa pagesë. Qindra-mijëra dollarë të dhëna pa asnjë dokument u shpenzuan çdo vit për marksist-leninistët e rinj perëndimorë. Shqipëria e varfër paguante për imazhin dhe PR e saj strategjik të komunikimit. Ajo vetëtaksohej për ta ruajtur të paprekshme figurën e saj prej "kështjelle të pamposhtur" dhe "fanari ndriçues", duke mbajtur gjallë kauzën ortodokse të "komunizmit botëror".  Por as marksist-leninistët dhe as anëtarët e partive komuniste nuk ishin të vetmit që përfituan për më shumë se 30 vjet nga "Fondi revolucionar i zhvillimit". Ky fond mbështeti edhe grupet e "lëvizjeve çlirimtare" nga e gjithë bota mbarë, që mbërrinin për t'u përgatitur ushtarakisht në Shqipëri. Në trip advisor-in e kohës, nëse do të kishte ekzistuar një i tillë, Shqipëria do të ishte shënuar si destinacioni i parë i hartës së turizmit ideologjik. Në të nuk mund të mungonin revolucionarët nga Amerika Latine (Brazili, Bolivia, Peruja, Kolumbia, Kili dhe Ekuadori) dhe as ushtarakët nga Afrika (Sudan dhe Kongo), siç tashmë janë bërë të njohur nga artikujt investigativë të gazetarëve. Mes tyre ka patur madje edhe asish që arritën të bëhen lider dhe udhëheqës të vendeve të tyre. Veçse pjesa më cinike e kësaj kronike të çuditshme turistike, mbetën grupet e të rinjve marksistë nga Perëndimi. Nëse të tjerët erdhën, u përgatitën dhe ikën pa e kthyer kokën pas, grupet e të rinjve marksistë nga Perëndimi mbërritën për të na gënjyer, për të zgjatur agoninë tonë, duke na thënë se edhe pse të izoluar, ne ishim në rrugë të drejtë, më të mirët qëndrestarë mes dallgëve të historisë, të cilëve u ishte paracaktuar misioni i madh i shpëtimit të botës: ne, Mesia ideologjik i kombeve! Përmes këtyre grupeve turistikë, kishim humbur sërish edhe një shans. E pamë Europën përmes plasës së derës, të asaj dere që do të na hapej më vonë se të tjerëve dhe me çelësa falsë.

11 June 2018

Botohet edicioni më i ri i revistës POETEKA - No. 48: 2018

Edicioni më i ri i revistës POETEKA No. 48: 2018, ndodhet që sot në librari dhe në duart e pajtimtarëve. 

Në 7 rubrikat e saj revista POETEKA sjell...:

- krijime në prozë dhe poezi, përktime të shkrimtarëve bashkëkohorë nga Ballkani dhe autorëve klasikë nga mbarë bota;

- vështrime e këqyrje të shtypit të fqinjëve të jetës kulturore të Shqipërisë mes viteve 1930-1940;

- kritikë letrare, recensione e artikuj studimorë mbi letërsinë e Franz Kafka-s, Vladimir Vojinović, dhe muzikën e filmave shqiptarë;

- një kujtesë nga figurës së Skanderbegut, përmes tekstit të Marin Sirdânit, mbështetur në revistën "Hylli i Dritës"; 

- dy artikuj në anglisht të Srdjan Atanasovski-t dhe Jelena Lončar-it mbi marrëdhëniet e rejames Kosovës dhe Serbisë ( ku analizohet fakti se praktika moderne të pelegrinazheve serbe në Kosovë paraqesin fazën e fundit të "nacionalizimit" të pelegrinazhit si diçka që tradicionalisht ka qenë
lokale dhe që është formuar "prej së poshtmi"...; dhe... Religjioni i identitetit në Kosovë: praktikat historike dhe bashkëkohore të pelegrinazhit; Na ndiqni - Takimet e grave të Serbisë dhe të Kosovës, ku bartin dy mesazhe të fuqishme. Së pari, gratë e Serbisë dhe të Kosovës nuk pranojnë që të trajtohen ekskluzivisht si viktima, por si pjesëmarrëse aktive, të interesuara dhe të afta në procesin e ndërtimit të paqes dhe pajtimit. Krimet e kryera ndaj grave dhe fëmijëve gjatë luftës,sikur edhe pasojat e tmerrshme sociale dhe ekonomike të luftës tek gratë në negociata shpeshherë po shfrytëzohen si argumente kundër palës tjetër, derisa të njëjtit akterë pas ndërprerjes së konfliktit edhe më tej i margjinalizojnë
dhe i përjashtojnë gratë). 

Vendin qendror në revistë e zenë artikulli i Dr. Silvana Leka, kushtuar paragjykimet e dikurshme dhe të sotme ndaj letërsisë bashkëkohore të fqinjëve ballkanas dhe disa propozime sesi mund ta lehtësojë letërsia daljen nga ky qerthull. 

Rubrika "Autor i ftuar" i kushtohet krijimtarisë së gjerë, ndonëse ende jo shumë të njohur në Shqipëri, të shkrimtarit të shquar Luan Starova, paraqitur përmes vlerësimeve të kritikës së vendeve ku vepra e tij është përkthyer dhe botuar, fragmenteve nga kritika shqiptare si dhe përmes synopseve të çdo vepre që Luan Starova ka shkruar apo që është ende në formë shkrimi.


Përmbajtja dhe rubrikat

Status
Fq. 4 Silvana Leka - Paragjykimet ndaj letërsisë bashkëkohore të fqinjëve ballkanas

Letërsi
Fq.10 Luan Rama - 7 poezi
Fq. 24 Federico García Lorca - Ode për Salvador Dali-në
Përktheu Suadela Balliu
Fq. 29 Jovica Ivanovski - 20 poezi
Përktheu Daim Miftari
Fq. 49 Richard Desjardins - Natak
Përktheu Flurans Ilia
Fq. 52 Sokol Zekaj - 5 poezi
Fq. 61 Emina Žuna - LADA
Përktheu Ben Andoni

Artikuj – Studime - Albanologji
Fq. 74 Salajdin Salihu - Arti dhe jeta artistike në Shqipërinë moderne të viteve '30 (vështrim përes syrit të "Tjetrit". Botuar në gazetën "Pravda", f.3, më 28 prill të vitit 1934.)
Fq.78 Blerina Shalari - Muzika e filmit shqiptar si model krijimi

Kritikë Letrare - Recensione

Fq.84 Arian Leka - Një ëndërrimtar zgjedh ecjen në vend të fluturimit
Fq. 87 Naser Mrasori - Mendime të përgjithshme rreth veprës së Franc Kafkës

Autor i ftuar – Luan Starova

Fq. 94 Saga ballkanike e Luan Starovës
Fq. 98 Luan Starova - Shënime kritike mbi 18 romanet e Luan Starovës

In Memoriam

126 Marin Sirdâni - Në Shka Fajiset Skanderbegu? – në përkujtim të 550-vjetorit të vdekjes

Balkanology
167 Srdjan Atanasovski - Religion and Identity in Kosovo
171 Jelena Loncar - Follow us

Veprat grafike të këtij numri janë përzgjedhur nga krijimtaria e Stefan Taci (STEFOS).

Ky numër i revistës Poeteka botohet me ndihmën e Ministrisë së Kulturës.

Poeteka është pjesë dhe partner e rrjetit të revistave kulturore europiane "EUROZINE". Viti i trembëdhjetë i botimit. Editor: Arian Leka

02 June 2018

READING BALKANS - Emina Zuna, boshnjakja në gjurmët e Shqipërisë komuniste

Emina Zuna, boshnjakja në gjurmët e Shqipërisë komuniste

Në Tiranë, si kontribut i Poeteka-s, në "Reja-Festival", u zhvillua takimi "Reading Balkans". Kjo veprimtari u konceptua si një bashkëbisedim mes shkrimtarit dhe studiuesit Arian Leka, entnologes dhe historianes Armanda K. Hysa me shkrimtaren, gazetaren dhe psikologen nga Bosnjë-Hercegovina, Emina Zuna. Kjo autore qëndroi gjatë muajit Maj në kryeqytetin shqiptar si fituese e bursës për në Rezidencën letrare "Poeteka – Tirana in Between".

Bashkëbisedimi u përqendrua rreth përjetimeve të përbashkëta mbi nostalgjinë ndaj së kaluarës me ngjashmëritë dhe pangjashmërite e saj dhe se çfarë mund të bëhet me këtë nostalgji. Kishte debat mbi vlerat e shoqërisë së sotme, globalizmit, neoliberalizmit dhe të ardhmes së librit, leximit dhe autorit në epokën e digjitalizimit.

Tema e traumave sociale dhe gjurmët e saj ndikuese në letërsinë e sotme të rajonit mori vëmendjen e të pranishmëve, sidomos kur u fol mbi rolin e shkrimtarit në debatin publik dhe mbi "letërsinë e angazhuar", vitin 1968 të protestave europiane në Pragë, Francë, Itali dhe më gjerë në botë.

Emina Zuna u ndal edhe mbi pikat dalluese e bashkuese mes historisë së Shqipërisë dhe historisë së Bosnjës (Perandoria osmane, Lufta e Parë dhe Lufta e Dytë Botërore, periudha e Enver Hoxhës dhe socializmi shqiptar, socializmi jugosllav dhe Tito, përmes së cilës ajo shpjegoi edhe pse ajo, gjatë qëndrimit të saj ishte e interesuar të ndiqte gjurmët e socializmit e të komunizmit "shqiptar".

Takimi u ndal edhe mbi temat e ndikimit të realitetit ndaj formave të përveçme letrare, si letërsia "horror", "science fiction" apo "speculative fiction" dhe zhvillimet e tyre në letërsinë e rajonit dhe si qëndrojnë këto qasje e forma përballë zhanreve që zhvillohen në botë. Për kënaqësinë e  pjesëmarrësve, Emina Zuna lexoi në origjinal fragmente nga proza e saj "Lada", ndërkohë që përkthimi i Ben Andonit nga kjo prozë u lexua në shqip nga Silvana Leka. Në bashkëbisedim u përfshi edhe studiuesi Pandeli Koçi, i cili solli fakte mbi marrëdhëniet letrare Shqipëri-Kosovë, mbi përkthimin e letërsisë shqiptare drejt gjuhëve të rajonit si dhe disa raporte mbi të ashtuquajturin "superioritet" në letërsi dhe paragjykimet mbi "kulturat inferiore" në rajon.

Përveç këtij takimi, Emina Zuna u bë pjesë edhe e veprimtarisë "DitëNetët e Librit", zhvilluar nga datat 16-20 Maj në Tiranë. Në këtë festival-panair të veçantë libri Emina Zuna theksoi paralelet mes asaj që ndodh në Bosnjë dhe në Shqipëri, ku interesi për letërsitë e "gjuhëve të mëdha" është sundues përballë interesit ndaj letërsisë së fqinjëve ballkanas. Steriotipi i paragjykimeve vazhdon duke vlerësuar autorët klasikë të Ballkanit dhe duke patur mosbesim ndaj autorëve bashkëkohorë më të rinj.

Në portalin e njohur "Avangarda", Emina Zuna sapo ka publikuar tekstin e saj të parë me titull "Fascinira brzina kojom se stvari mijenjaju", kushtuar Tiranës, ndryshimeve që po ndodhin në qytet dhe përshtypjeve të saj nga vizitat në qenra kulturore dhe në periferitë.

Emina Zuna lindi në vitin 1981 në Jajcë, Bosnjë dhe Hercegovinë. Ajo shkruan prozë, ese, dramaturgji dhe artikuj mbi letërsinë dhe kinematografinë. U diplomua në Sarajevë për Psikologji, sudime të cilat i kreu në vitin 2005. Një vit më pas, gjatë vitit 2006 ajo përfundoi studimet edhe për Letërsi Krahasimtare, përfshi edhe Studime mbi Bibliotekat. Në vitin 2004 Emina Zuna u bë fituese e çmimit "Karim Zaimoviç", si meritë për studime të suksesshme në Kolegj. Në vitin 2011 ajo fitoi bursën dyvjeçare Erasmus Master Mundus, falë së cilës kreu studime dhe specializime të thelluara Master mbi Kulturën Letërsinë dhe Europiane, pranë Universitetit të Bolonjës dhe Universitetit të  Strasburgut. Emina Zuna ka fituar disa çmime për prozën dhe tekstet e saj skenike. Tregimet e saj janë përkthyer në gjuhën angleze dhe në sllovenisht. Romani "Planjax" (2016) fitoi u bë fitues i konkursit të Fondacionit për Botimet në (2015), duke u cilësuar si një prej dorëshkrimeve më të mira vendase.

Gjatë vitit 2016, krijimtaria e saj u përzgjogj për dy çmime rajonale: "Mirko Kovaç", në kategorinë e autorit të ri dhe çmimin "Mesa Selimoviç, në kategorinë e romanit më të mirë. Romani i saj i dytë, "Njeriu i së Ardhmes", është në përgatitjet e tij përfundimtare përpara botimit. Emina Zuna publikuar shpesh në revista kombëtare dhe rajonale për letërsinë dhe kulturën (Sarajevske sveske, Zarez, Odjek, Tema, Bosna franciscana, Avlija, Behar, Treça, Polja, Zenicke sveske, Idiot, Ne-ma, etj). Ajo është gjithashtu aktive në mjaft revista online apo në portalet në internet (Afirmator, Etna, portal Strane, voxfeminae, e-novine etj), duke bashkëpunuar gjithashtu edhe me emisione radiofonike si Da sam Sejn – Zagreb, Tragovima bosanskog kraljevstva – Zenica, ZabiljeZene – Sarajevo. Emina Zuna punon gjithashtu si psikologe dhe gazetare e pavarur. Pjesa më e madhe e artikujve të saj në gazetari përfshijnë komentet, rishikime mbi median, shqyrtimet letrare dhe filmike.

Programi Reading Balkans 2018 i kushton vëmendje të veçantë atyre shkrimtarëve që si temë qendrore të krijimtarisë kanë rolin e kulturës në shoqëritë pas konfliktit, rëndësinë e dialogut për të luftuar nacionalizmin dhe intolerancën si dhe tema të tjera bashkëkohore që prekin çështje të pajtimit mes vendeve fqinjë. Ky program zhvillohet në Tiranë nga Poeteka, dhe i kushton vëmendje shkrimtarëve që si temë qendrore të krijimtarisë së tyre kanë rolin e kulturës në shoqëritë pas konfliktit, rëndësinë e dialogut për të luftuar nacionalizmin e intolerancën si dhe tema të tjera bashkëkohore që prekin çështje të pajtimit mes vendeve fqinjë. Program i shkrimtarëve në rezidenca letrare "Poeteka – Tirana in Between",mbështetet nga Programi Creative Europe i Bashkimit Europian / Traduki dhe bashkon në një platformë të vetme poetë, eseistë dhe dramaturgë nga Europa Juglindore.

Poetja e mirënjohur Lidija Dimkovska në rezidencën letrare "POETEKA-Tirana in Between”

Poetja e mirënjohur Lidija Dimkovska në rezidencën letrare "POETEKA-Tirana in Between" .
Pas suksesit të muajit Maj, me autoren boshnjake Emina Žuna, Programi READING BALKANS vijon në muajin Qershor me poeten e shquar maqedonase Lidija Dimkovska. Ky Programin i shkrimtarëve në rezidenca letrare të rajonit organizohet nga POETEKA me mbështetje nga Programi Creative Europe i Bashkimit Europian dhe TRADUKI.

Lidija Dimkovska (Shkup, Maqedoni, 1971) është poete, romanciere, eseiste dhe përkthyese. Ajo ka botuar 6 libra me poezi dhe tre romane, të cilat janë përkthyer në më shumë se 20 gjuhë. Ka merituar çmimin për debutimin e poezisë maqedonase, çmimin gjerman poezia "Hubert Burda," çmimet rumune poezi Poesis dhe "Tudor Arghezi", Çmimin Europian për të Poezisë "Petru Krudu" (2016). Librat e saj poezi janë përzgjedhur deri në finale për çmimin gjerman letrar "Brücke Berlin," për çmimin letrar amerikan "Çmimin libri më i mirë i përkthyer" dhe për për çmimin letrar polak "Poeti Europian i Lirisë".

Të dy romanet e saj "Kamera e fshehur" (2004) dhe "A Spare Life" (2012) morën çmimin e Lidhjes së Shkrimtarëve të Maqedonisë si librat më të mirë të prozës të vitit. Romani "A Life Spare" marri gjithashtu Çmimin e Bashkimit Europian për Letërsinë (2013) si dhe çmimin për librin më të mirë të përkthyer në vitin 2017 (botuar në anglisht Two Lines Press, SF, 2016).

Romanet e shkrimtares Lidija Dimkovska kanë pasur shumë botime në anglisht, polonisht, sllovakisht, sllovenisht, serbisht, bullgarisht, italisht, çekisht dhe hungarisht. Ajo ka qenë editore e një antologjie të poezisë të ri të Maqedonisë, një antologji e poezisë bashkëkohore sllovene në gjuhën maqedonase dhe një antologjie të pakicave dhe emigrantëve në Slloveni. Në fushën akademike ajo ka Ph.D. mbi letërsinë rumune në Universitetin e Bukureshtit, ku punoi si pedagoge e gjuhës dhe letërsisë maqedonase. Tani jeton në Lubjanë, Slloveni dhe përkthen letërsi rumune dhe sllovene në gjuhën maqedonase.

Lidija Dimkovska ka marrë pjesë në festivale të shumta letrare ndërkombëtare dhe shkrimtare në rezidencë në Iowa, Londër, Berlin, Vjenë, Graz, Salzburg, Krems, Cortanovci, Split dhe së fundmi edhe në Tiranë.

Programi READING BALKANS" mirëpret dhe bashkon në një platformë të vetme poetë, eseistë dhe dramaturgë nga Europa Juglindore (Shqipëria, Bosnjë-Hercegovina, Bullgaria, Kroacia, Kosova, Maqedonia, Mali i Zi, Rumania, Serbia dhe Sllovenia).

22 May 2018

Bottomed POETEKA & Reading Balkan: Do we know much about the contemporary literature of our neighbouring countries

Botimet POETEKA & Reading Balkans collaboration: 

A short report on yesterday's "Ditënetët e Librit" (organised by KLIK EKSPO GROUP & Tirana International Book Fair - supported by Albanian Ministry of Culture.)

Do we know much about the contemporary literature of our neighbouring countries or are the doors closed to others than literary classics? 
Poeteka Albania and Botimet poeteka believe that contemporary authors from the Balkans deserve more attention and promotion. 

They have so far published works by authors such as Tomaz Salmun, Luan Starova, Gerogi Gospodinov,  Xhevahir Spahiu, Srdjan Valjarević, Nikola Madzirov, Ardian Kyçyku, Faruk Šehić, Arian Leka, Emir Imamović Pirke, Ben Andoni, Vladimir Arsenijević, Laura Smaqi, Lejla Kalamujić, Andrej Nikolaidis, Aleksander Hemon, and many others. 

Thanks to the "Poeteka" lit-festival, literary residence "Poeteka - Tirana in between" and cooperation of important institutions such as the Ministry of Culture, Traduki, Creative Europe, the Goethe Institute or recently the Reading Balkans Program, over 35 authors from the region and Europe have visited and created their works in Tirana.

During her stay at "POETEKA - Tirana in Between" literary residence, Emina Žuna will be taking part of the "Ditënetët e librit" book festival in Tirana, Albania.

The event and the meeting took place on May 17th at 12.30 at the National Historical Musem. 
Ben Andoni (translator, cultural journalist), Milena Selimi (translator, advisor to the Minister of Culture), dr. Silvana Leka (director of Publishing Poeteka), dr. Arian Leka from the Academy of Albanological Studies and special guest, Emina Žuna discussed on the role of translators in theBalkans, residency program and Poeteka publishing, a publishing house, that focuses on regional literature.


Botimet POETEKA: DEBAT - Sa e lexojnë ballkanasit letërsinë e njëri tjetrit?

19/05/2018, 10:10

Sa lexojnë njëri tjetrin ballkanasit? Një takim ku janë përfshirë shkrimtarja, gazetarja dhe psikologia nga Bosnje-Hercegovina, Emina Žuna, e cila është fituese e bursës së Rezidencës letrare, "Poeteka-Tirana in Betëeen, përkthyeset e njohura Dorota Horodyska, përkthyesja Maria Roces Gonzales. Pse letërsia shqipe nuk po funksionon jashtë kufinjve? Kur Kosovë Shqipëri janë 6 milionë shqiptarë, pse vazhdon të botohen libra me vetëm 300 kopje? 

Nga Violeta Murati

Në vitet '700, në një të premte, në Bibliotekën Mbretërore të Pallatit të Shën Xhejmsit në Londër u bë një nga betejat më të përfolura mbi librat; beteja mes klasikëve e modernëve.

Rrëfimi i kësaj ngjarjeje që përplasi dijet, epokat, letërsinë, artin, shkencëtarët  ka hyrë në këtë erë të letrave si nyjë historike duke u pasqyruar nga Jonathan Suift në librin "Beteja e librave", e sjellë edhe në shqip, nga botimet "Zenit", përkthyer nga Azem Qazimi. Ky debat i shumëpërfolur  përmbi dijen e lashtë e moderne mbante kontekstin e mecenatizmit politiko-aristokratik dhe pedantizmin bizantin të akademikut.

Epika rilindase, tragjedia neoklasike, disa forma lirike, si odet dhe satira (si në vargje, ashtu edhe në prozë), e shpallin hapur borxhin e tyre – natyrën e tyre si imitatio dialektike – ndaj pararendësve grekë dhe latinë. Ishte krejt e ligjshme të pohoje se letërsitë në gjuhët popullore, që lindën si rrjedhojë e së tatëpjetës së communitas-it helenistiko-roman, s'ishin veçse shtojca të Homerit dhe të Virgjilit, të Senekës dhe të tragjikëve grekë, të Pindarit, të Horacit dhe të Juvenalit. Megjithatë, ekzistonin përjashtime, që përbënin në vetvete një sfidë: në veçanti, toskanishtja popullore, që Dantja e zgjodhi si gjuhë të Komedisë, apo të folmet që përdorën Miltoni dhe Marini. Veçse ndjeshmëria mbizotëruese ngelej thelbësisht postklasike dhe përtëritëse – këto fjalë janë të George Steiner që shoqëron parathënien e "Beteja e librave". Polemika midis të lashtëve dhe modernëve mori vrull të ri dhe magnetizoi kërshërinë publike falë tri lëvizjeve shpirtërore, shkruan Steiner. E para qe përhapja e shkencave post-galileane dhe post-karteziane. Nëse natyra "fliste" vërtet gjuhën e "matematikës", siç mëtonte Galileu, ajo e folme, sado thellë që të ishte e rrënjosur në gjenialitetin e Euklidit a të Arkimedit, qe de facto në zhvillim, me të tjera fjalë, shumë më e përparuar sesa shëmbëllesat më largpamëse të antikitetit klasik. Frensis Bekoni, figurë me ndikim madhor, kish shpallur botërisht se shtëpia e shkencës kishte dhoma ende të kyçura, që shikonin drejt botësh fare të pashkelura, drejt një novum organum-i teorie e praktike, të cilin as të lashtët dhe as skolastët aristotelianë nuk e rroknin dot.

Nuk mjaftonte vetëm gjenia e Homerit apo e Ovidit që i bënte veprat e tyre shembullore dhe ideale. Bri tyre, thotë Steiner gjithçka që qe shkruar më vonë dukej kalimtare dhe e përkohshme. Por tani, me ngadhnjimin e gjuhës frënge dhe me njohjen e "klasikëve" ndërkombëtarë si Shekspiri dhe Servantesi, ajo pabarazi nuk ishte më gjithaq e dukshme. Edhe Moderniteti ishe në gjendje të prodhonte kryeveprat e veta të qëndrueshme dhe mëtuesit e tij për majat e Parnasit. Kurora e dafinës kishte kaluar nga Virgjili te Dantja, nga Dantja te Tasoja dhe nga Aristofani te Molieri. Mos vallë La Fonteni ishte më pak "klasik" se Ezopi? Ky është një rast se si çështjet letrare krijojnë debatet më të mëdha, ekzistencialë si ky rrëfim i Suiftit, ndërsa duke u zhvendosur sot në Ballkan kur kantonet politike kanë zgjeruar hartën e komunikimit kulturor, jemi në një "konflikt" letrar: klasikët apo bashkëkohorët?! Ja çfarë ndodh në Ballkan në një tryezë modeste me një grusht përkthyesish pa nismë zyrtare, por në vullnete për të zbuluar e njohur, cilët janë autorët e Ballkanit, sa lexohen nga njëri tjetri.

Përkthyesit e Ballkanit, klasikët apo bashkëkohorë?

"Bisedojmë jo për 'klasikët' dhe 'emrat e mëdhenj', por për letërsinë më të re, letërsinë bashkëkohore të Ballkanit" me këtë qasje është hapur një debat që shkon në një pikë nevralgjike, që deri sot e ka penguar politika. Njohja e letërsisë mes vendeve të Ballkanit në një moment rreh të hapë sytë se çfarë është shkruajtur, e sidomos çfarë shkruhet sot në rajon. Pse kemi mbetur në klasikët e gadishullit? Duket sikur ky është problem i secilit vend, dhe flitet për izolim të rajonit ndër vete. Por takimi i mbajtur në festivalin "Ditënetët e librit", të sigluar "Një copëz Ballkan nga "Ballkoni i Botimeve Poeteka – Balkan from Balkony" vuri përballë shkrimtarët, përkthimet dhe përkthyesit e tyre duke parë rolin e botimeve nga "gjuhët e vogla" të gadishullit, që, edhe pse muret formalë janë rrëzuar, vazhdojnë të mos komunikojnë mirë mes tyre. "Besohet se rekordet janë vendosur dikur dhe gjithë sa shkruhet sot nga autorët bashkëkohorë nuk matet dot me kryeveprat e Boris Pahor, Vladimir Bartol, Mirko Kovać, Ivo Andrić, David Albahari, Meša Selimović, Danilo Kiš, Luan Starova, Drago Jančar, Blaze Koneski, Odisea Elitis, Niko Kazanzaqis, Mircea Eliade,  Lucian Blaga,  Nikolay Haytov, Valeri Petrov etj. Ky është pak a shumë muri i pakalueshëm  i "bukurisë klasike" me të cilin ushqehen stereotipet e botuesit dhe lexuesit shqiptar. Nëse shkimtarët e rinj të rajonit nuk ngjasojnë me "dinozaurët letrarë" dhe nëse më të rinjtë nuk shkruajnë stilistikisht si ata, duke iu drejtuar temave të tyre "të mëdha universale e kombëtare, letërsia e tyre nuk vlen dhe nuk meriton vëmedje.", ndan Silvana Leka në ligjëratën e saj, "Paragjykimet ndaj letërsisë bashkëkohore të fqinjëve", si shkas në nxitjen e bisedës, në rreth dy orë për përkthimet në gjuhën shqipe, mbi përkthyesit shqiptarë dhe rolin e tyre jo vetëm në sjelljen e letërsisë bashkëkohore të Ballkanit në gjuhën shqipe por edhe në përkthimin e shkrimtarëve shqiptarë në gjuhët e "vogla" të Ballkanit. Moderuar nga Arian Leka, i cili bashkëbisedoi me përkthyesit Ben Andoni dhe Milena Selimi, kontributorë të spikatur të letërsisë ballkanike.

"Nuk kemi hekurudha, s'kemi komunikim të lirë, gjërat i bëjmë vonë, dhe ka shtete që nuk duan të jenë pjesë e Ballkanit, duke thënë se kemi një këmbë në Evropë", thotë Arjan Leka, moderator i bisedës mes përkthesve Ben Andoni dhe Milena Selimi, kontrobutorët më të spikatur në vite të fundit të letërsisë ballkanike.

Leka ka folur për një përvojë konkrete se si botimet "Poeteka" dhe rezidencat letrare të iniciuar prej tij, prej gjashtë vitesh kanë mundësuar njohjen e autorëve ballkanas me Shqipërinë, letërsinë e saj. Kur në anën tjetër "kthimi në shtëpi" i këtyre autorëve është shoqëruar me dedikime shqiptare, duke dhënë ndihmesë për njohjen e letërsisë shqipe, dhe në kalimin e mureve të komunikimit mes vendeve.

Në shqetësimin e shkrimtarit që shkruan në këtë kohë, dhe fatit të letërsisë bashkëkohore, Leka thotë se perceptimi i krijuar mbi letërsinë e fqinjit është e mbyllur me klasikët, ndaj në bisedë orientimi mbeten autorët bashkëkohore, njohja e tyre.

Referuar përkthyesve prezentë, përvojat e tyre flasin për kushte të vështirë të veprimit të tyre jashtë Shqipërisë, sidomos kur bëhet fjalë për njohjen e letërsisë shqipe, pa përmendur gjuhët "tradicionale" prej nga dolën përkthyesit më klasikë si nga gjermanishtja, gjuha italiane apo frënge. Në këtë ironi Leka shprehet se "po bëjmë luftë për lexues të huaj, por kemi humbur lexuesin tonë, ku librat dalin me 300 kopje". A është mosbesimi se nuk ka letërsi të re? Përkthyesja nga gjuha bullgare, ndër më kontribueset, Milena Selimi, duke treguar përvojën e saj, në intesitetin e përkthimeve të fundit, flet për letërsinë e mirë, por edhe të vështirë bullgare, por sheh me optimizëm sistemin e krijuar në përkthim, referuar sidomos programeve të Tradukit, apo Creative Europë, ku cilësisht letërsia bashkëkohore ballkanase ka gjetur "strehë"edhe në shqipe.

Përkthyesja e njohur, me një përvojë 30 vjeçare në përkthimet e shqipes, e cila ka përkthyer Kadarenë, Kongolin, Lleshanakun, Lubonjën dhe Aliçkën është shfaqur e rezervuar për fazën ku është letërsia bashkëkohore sot, dhe komunikimin e saj së paku në gjuhën polake, duke u bashkuar me vështirësitë që kanë shtëpitë botuese në këtë marrëdhënie të re.

E ndodhur në këtë ballafaqim, shkrimtarja, gazetarja dhe psikologia nga Bosnjë Hercegovina, Emina Zuna, e cila është fituese e bursës së Rezidencës letrare, "Poeteka-Tirana in Betëeen", pjesë e programit "Reading Balkans, 2018", ka pasur një mbërritje interesante në Tiranë. Në ironi, ka treguar se për të ardhur në kryeqytetin shqiptar i është dashur të kalojë transit nga Vjena. "Jemi kaq afër dhe nuk munda të vij në Tiranë, vetëm ta kaloja transit nga Vjena", thotë Emina. Në këtë metaforë të njohjes, shkrimtari Arjan Leka është ndalur të kujtojë se "ndihma" e ardhur nga BE, apo operacionet letrare si Traduki një ditë mund t'i shterojnë paratë, dhe sërish do gjenden vetëm. Për ta shfrytëzuar këtë periudhë si një mundësi të të ushtruarit, në njohjen e njëri tjetrin, kjo dorë përkthyesish e kuptojnë sa ironike është distanca, sa të afërt në kufinj, e sa të pamundur për t'u njohur.

Shkrimtarja boshnjake, e interesuar për vijën komuniste në Shqipëri, thotë se të njëjtat probleme janë edhe në Bosnjë, ku interesi për letërsinë anglisht folëse është më i madh, duke pasur të njëjtin perceptim për letërsinë  ballkanase. Referuar problemit të shumëzimit të mediave sociale Emina thotë se steriotipi për shqiptarët është ajo e kohës së Enver Hoxhës, ashtu siç kthen vështrimin nga boshnjakët e saj kur thotë se të ndodhur në luftën e klikimeve, steriotipi për to vazhdon të jetë mbi autorët klasikë të Ballkanit si Mesa Selimoviç, Ivo Andriç dhe Ismail Kadarenë dhe jo tek autorët bashkëkohorë.

Rasti shqiptar është atipik, thotë shkrimtari Arjan Leka, duke iu referuar botimeve shqiptare, se si ka humbur dhe copëzuar lexuesi, ndërsa letërsia shqiptare, e vogël, në përpjekje për të kapërcyer kufinjtë, funksionon ende e mbyllur.

Nëse vendet e tjera të Ballkanit, sidomos ato sllave kanë një lexues më të gjerë, dhe tregu i librit ruan konstanten e saj, Leka thotë se në këtë moment kur askush nuk na pengon të shkojmë në Kosovë, dhe shqiptarët janë bërë 6 milionë libri vazhdon të shitet me 300 kopje. "Ne nuk komunikojmë me librat tanë shqip, ne vazhdojmë të botojmë të ndarë nga njëri tjetrit". Në këtë ironi eufemike, Leka ndalet në sistemin arsimor, e botën akademike në krahasim me numrin e mësuesve, e pedagogëve (si blerës të mundshëm), librat dalin vetëm me 300 kopje. Ndaj pyetja është vetiu një "karmë", pse nuk lexohet?

Përkthyesja e njohur Dorota Horodyska tregon përvojën e lexuesve polakë, me të njëjtat probleme me letërsinë ballkanike, krahasuar me letërsinë angleze, kur flitet për globalizmin: "Librat shqiptar në këtë moment duhet të jenë pesëfish më të mirë, se sa librat komercialë anglezë. Në Poloni, ne kemi probleme edhe me Kadarenë. Ka ikur moda e letërsisë klasike, po botohen nivele mesatare nga letërsia botërore".

Maria Roces Gonzales, e njohur me Shqipërinë qysh në fillim të viteve '80-të, pasardhëse e përkthyesit të shqipes, Ramon Sanches, tregon se letërsia shqipe hyn në gjuhën spanjolle nga Franca, dhe së fundi për rritet numri edhe nga botimet italiane. Gonzales ka folur se është e vështirë për botuesit pranimi i letërsisë ballkanike, pasi edhe atje lexohet pak. Ajo ka përkthyer Kongolin dhe tani Bashkim Shehun, ndërsa ka treguar se ka në dorë Epikën legjendare shqiptare, por rrëfen se është shumë vështirë. Me përkthimin e saj të fundit nga Kadare, "Mëngjeset në Kafe Rostand", Gonzales shpreh se janë botuesit që e rekomandojnë çfarë të përkthejë, edhe pse dëshirë e saj do ishte të përkthente nga Kuteli apo Poradeci.

E gjithë kjo hartë e Gonzales vjen pas viteve '90-të, pasi tregon se në Spanjë kishte problem, pasi nuk kishte asnjë përkthyes nga letërsia shqipe, dhe në bibliotekat e tyre, në ironi, ekzistonin vetëm veprat e Enver Hoxhës.

Ndërsa biseda mbyllet me përcjelljen, respetimin e letërsisë së Ballkanit kur vetë shkrimtarët apo botuesit bëhen pengesë të njëri tjetrit duke vazhduar të botohet letërsi nekrofile. Një pamje e zymtë, për një debat ende të panisur, por të prekur edhe pse mundësia shqiptare për lexuesin e madh është realitet. Hapi është konkret: paraqitet e para antologji poetike në gjithë gjuhët e ballkanit, të përkthyer nga Shkëlzen Maliqi.

Pse ballkanasit nuk besojnë se nga Shqipëria mund të vijnë kryevepra?

Ndeshen dy forma paragjykimi. Serbët, kroatët, maqedonasit, malazezët, boshnjakët, sllovenët apo edhe më gjerë bullgarët, rumunët apo grekët zor se besojnë se prej Shqipërisë mund të vijë kryevepra të pritshme. Deri ku e në ç'masë qëndron kjo e vërtetë? A kanë ata dijeni se çfarë po ndodh sot në arenën letrare shqiptare? A janë në kontakt me botues, me çmimet, me autoritetet që mbështesin kulturën e shkruar apo dhe me autorët vetë?

Po ashtu, edhe prej Shqipërisë vjen i njëjti mosbesim. Kryeveprat e fqinjëve janë bërë dikur dhe një herë e një kohë. Sot nuk ka të njëjtin nivel dhe të njëjtin vijim. Ato që shkruhen sot duhet të maten me kryeveprat e dikurshme dhe të ngjasojnë me llojin dhe modelin e veprave të Boris Pahor, Vladimir Bartol, Mirko Kovaç, Ivo Andriç David Albahari, Meša Selimoviç, Danilo Kiš, Luan Starova, Drago Janèar, Blaze Koneski, Odisea Elitis, Niko Kazanzaqis, Mircea Eliade, Lucian Blaga, Nikolay Haytov, Valeri Petrov etj. Ky është pak a shumë modeli i "bukurisë klasike" me të cilin ushqehet lexuesi shqiptar. Nëse nuk ngjason me këta shkrimtarë dhe nëse nuk shkruan stilistikisht si ata dhe me temat e tyre "të mëdha", letërsia që vjen prej këtyre vendeve shpërfillet dhe nënçmohet.

Por a kanë paragjykim botuesit dhe prej tyre edhe lexuesit shqiptarë se edhe prej letërsisë së re të rajonin nuk pritet diçka e re? Po në të vërtetë çfarë po ndodh? Mund të mjaftohemi sot vetëm me modelin e "bukurisë klasike" që vjen nga Ballkani? A është i vetëmjaftueshëm "klasicizmi ballkanik" edhe për kohërat në të cilat jetojmë? A mund të mbulojë kjo letërsi klasike edhe ato që ndodhën pas shpërbërjes  së ish-Jugosllavisë? A janë aty luftërat e reja të fundit të shekullit XX? A janë aty rizgjimet e nacionalizmave, lufta për identitete të reja, si identiteti për gjuhë apo format e etnocentrizmit dhe urrejtjeve të Ballkanit të ri? Sigurisht që jo. Përtej vlerave të tyre të pamohueshme e të gjithëkohshme, bukuria klasike e letërsisë ballkanase e ka të pamundur t'i përgjigjet çdo ndryshimi që ka ndodhur në strukturën sociale, shpirtërore dhe kulturore të ballkanasve të shekullit të ri. Atëherë duhen kthyer sytë se çfarë ofron letërsia më e re. Por a janë ata në të njëjtën hulli, duke shkruar me mjete dhe qasje të tjera kryeveprat e tyre? Sigurisht që po. Këtë e dëshmojnë sukseset ndërkombëtare të mjaft shkrimtarëve më të rinj nga Ballkani, që po publikohen nga botues seriozë në Gjermani, Francë, Itali, Britani, Spanjë. Pra kemi hyrë në një zonë kur letërsia më e re nga rajoni ynë po konformohet, krahas traditës letrare. Por a kemi hyrë edhe ne, me editorinë shqiptare në rrjedhat e letrave moderne dhe bashkëkohësinë ballkanike?

Dr. Silvana Leka

(Fragment nga ligjerata e mbajtur në takimin "Një copëz Ballkan nga "Ballkoni i Botimeve Poeteka – Balkan from Balkony")


http://www.mapo.al/ka-ikur-moda-e-letersise-klasike-po-botohen-nivele-mesatare-nga-letersia-boterore/


Përurim: "Historia e Shqipërisë përmes karikaturës"; Ben Andoni (Botimet Poeteka, 2018) - bashkëbisedim mbi historinë e karikaturës shqiptare

Ne "Ditënetët e Librit"u  përurua libri "Historia e Shqipërisë përmes karikaturës" me autor Ben Andonin (Botimet Poeteka, 2018). Të takim, bashkëbiseduesit trajtuat historinë e karikaturës shqiptare, që nga fillimet dhe tiparet e saj ndër vite. Në panel artistët e nderuar Bujar Kapexhiu, Ben Meksi, Shpend Bengu, Ardi Karanxha. "Ditëndtët e Librit", Tiranë, 19 Maj, 2018

Intervistë me përkthyesja e mirënjohur Janka Trifonova Selimi - Botimet POETEKA -

Zonja e nderuar dhe përkthyesja e mirënjohur Janka Trifonova Selimi, që për "Botimet POETEKA" solli në shqip vepra të shkëlqyera, si "Hotel Grand", të shkrimtarit kroat Renato Baretić, "Roman natyral", të shkrimtarit bullgar Georgi Gospodinov, esenë "Tespihet prej qelibari", të shkrimtarit nga Mali i Zi, Jovan Nikolaidis dhe së fundi edhe "Fëmijët e Hansenit", të autorit Ognjen Spahić, vjen me një rrëfim të rrallë për jetën dhe përvojat e saj njerëzore e profesionale në Shqipëri. Nderim.  
Bashkëbisedim me gazetaren e kulturës Fatmira Nikolli, stenda "Botimet POETEKA". Në "Ditënetët e Librit"

Për më shumë në faqet e "Gazeta shqiptare", 21 Maj, 2018

Janka Trifonova: Përkthimi e jeta ime me Skënder Selimin, e lumtur që nuk e braktisa më 1960

Fatmira Nikolli – Romani "Hotel Grand" i shkrimtarit të njohur kroat Renato Baretiæ merr shtyse nga ndodhitë e gjysmës së parë të viteve 90 të shekullit të XX, kur ish-Jugosllavia fillon të shthuret dhe "Hotel Grand", nga një "shtëpi e zakonshme", shndërrohet në një çerdhe prostitucioni. Autori vë në qendër një familje dhe fëmijë, që rritet në atë mjedis, pranë nënës dhe babait, që tek merren më këtë "biznes" të fshehtë rreken të ruajnë një imazh të rregullt.
Romani në fjalë i sjellë në shqipe nga 83-vjeçarja Janka Trifonova- Selimi bëhet shkas për një bisedë me përkthyesen. Ajo thotë se "e kam përkthyer me kënaqësi, e në momente të veçanta e kam lënë dhe nuk e kam vazhduar, sepse jam emocionuar ose jam tronditur nga ngjarjet e tij".
Mandej, vetë jeta e Trifonovës, i ngjet një romani. Ishin vitet 1950 kur vajza e re bullgare shkoi për studime në Moskë. Që në vit të parë, u njoh me një shqiptar, Skënder Selimin. Të rinjtë, u dashuruan dhe vendosën të ndërtonin jetën në Shqipëri. Me t'u kthyer, Skënder Selimi vë në skenë baletet e para në Filarmoninë e Shtetit dhe Teatrin e Operës, si "Zarena e humbur", "Zhurale Fadeta", "Laurensia", "Sheherezada", "Anusha" etj. Njëherit, Janka punonte në Radio Tirana- në qytetin që u kthye në shtëpinë e saj të dytë të vetme, kur Shqipëria vendosi të izolohej nga bota.
Në intervistën e saj për "GSh" gjatë festivalit "Ditënetët e librit" (që u mbajt në Muzeun Kombëtar nga KlikEkspo Group 16-20 maj) 83-vjeçarja Janka Trifonova- Selimi rrëfen jetën me baletmaestron shqiptar deri kur ai u nda nga jeta, nisur që nga vendimi i vitit 1960, për të mos e braktisur atë.
Trifonova – Selimi, ka sjellë nën logon "Botime POETEKA", katër shkrimtarë të njohur shquar të Ballkanit "Hotel Grand", të shkrimtarit kroat Renato Baretiæ, "Roman natyral", të shkrimtarit bullgar Georgi Gospodinov, "Tespihet prej qelibari", të shkrimtarit nga Mali i Zi, Jovan Nikolaidis dhe "Fëmijët e Hansenit", të autorit Ognjen Spahiæ. Rrëfimi i mëposhtëm, nis me përkthimin.
-Cilën kohë të Shqipërisë ju kujton "Hotel Grandi", trazirat e 1997-ës?
Më kujton disi trazirat, sepse sollën shumë të këqija. Libri sjell në vëmendje ndarjet e shteteve, ka shumë dhimbje- edhe pse ishte një kënaqësi e mëvetësisë së këtyre vendeve, kishte edhe dhimbje për shkak të shkëputjes nga diçka që e ke jetuar. Personazhi kryesor i romanit rritet në një hotel, ku ndodh diçka e rëndë- hoteli është edhe shtëpi. Ata e edukojnë fëmijën, por në hotelin-shtëpi ka krim, korrupsion, prostitucion. Fëmija njihet po aty me botën tjetër, atë që prindërit nuk ia kishin prezantuar. Sheh vetë gjithçka që ata ia kishin fshehur, njeh trupin e tij dhe bëhet dëshmitar në skena të rënda.
-Pse e sollët në shqip "Romanin natyral"?
Është një vepër postmoderniste, por edhe klasike. Kur historia personale e njeriut shkatërrohet, atij nuk i mbetet gjë tjetër veçse të bëhet mbledhës historish të huaja dhe të kthehet në pjesë të atyre historive. Një tekst shumë i thjeshtë… Një roman që nuk është e lehtë ta klasifikosh në asnjë kategori, një rrëfim i ëmbël dhe i pamëshirshëm, sa i errët, po aq dhe me humor, siç cilësohet nga botimi i tij në frëngjisht, është njëkohësisht "një kryevepër e vogël dhe e plot hijeshi rrëfimi dhe stilesh, të cilat kanë ndikuar që libri të botohet në 17 gjuhë me një sukses të plotë.


-Për të përkthyer "Fëmijët e Hansenit", çfarë ju ngacmoi?
Përmes metaforës brilante komunizëm-lebër, në veprën e tij të mirënjohur, "Fëmijët e Hansenit", shkrimtari malazez Ognjen Spahiæ, sjell me elegancë, por edhe pa mëshirë, pamjet e një bote që lexuesi i ka ndeshur me përmbysjen e regjimeve totalitare: frikën për ta thënë deri në fund të vërtetën, trishtimin, humorin dhe horrorin në kohë krizash. Është fundi i viteve 1980. Europa është gati të ndryshojë
përgjithmonë. Ndodhitë zhvendosen në një cep të humbur të Rumanisë, ku dy burra presin që realiteti dhe fati i lebrozit, që u ka rënë për pjesë, të ndryshojë. Romani, është një tjetër dhimbje e madhe, sepse ka të bëjë me izolimin. Izolimi ka horror e dhimbje, e dëshirë për të shpëtuar, e kur më në fund shpëton, del se je i vetëm, askush nuk të afrohet më.
-A janë shqiptarët e sotëm?
Nuk janë doemos shqiptarët e sotëm, sepse është kohë që jetuam brezi im. Por, nga ana tjetër, ne sot nuk pranohemi. Kemi dalë nga izolimi, por kudo që shkojmë na shohin me sy tjetër, jemi ende brenda spitalit të lebrozëve.
-Sot, 83 vjeçe, sa kujtimet keni lënë pas?
83 vjeçe, doni të thoni që kam jetuar izolimin? Do thosha që kam jetuar kohën time. Më ka rënë për hise, por e kam nisur me një ideal. Me besimin e madh në një ideal. E di se sot të rinjtë nuk besojnë më në asgjë, por ne aq besonim e aq ishim të frymëzuar nga ideali, aq ishim të lumtur. Nuk e di nëse mund të ketë një lumturi të tillë apo jo më, as sikundër nuk e di nëse mund të ketë një zhgënjim të tillë më. Sepse lumturia qe e madhe, por po aq zhgënjimi. Po aq shumë qenë momentet që duhej të mbijetoje edhe pse ishe i zhgënjyer dhe duhej të ecje drejt, të ruaje veten. Unë që isha e huaj duhet të ruaja ende më shumë emrin tim, pikërisht se isha e huaj. Rrugës, dëgjoja që shpesh herë të thoshin, "ajo, bullgarja".
-E vuanit? Ju shihnin si spiune apo thjesht e vuanit ju?
Jo, nuk më shihnin si spiune. Unë kam pasur fat, kam punuar në Radio Tirana dhe atje kam shkuar mirë me kolektivin, edhe pse Albert Minga thoshte se "ne ju shihnim, por nuk ju afroheshim". Nuk na afroheshin vërtetë.
-Kur keni ardhur në Shqipëri?
Unë kam ardhur më 1958 dhe sivjet bëj 60 vjet në Shqipëri.
-Me bashkëshortin u njohët në Moskë. Kur erdhët në Shqipëri, 2 vite më pas, Shqipëria i prishi marrëdhëniet me Lindjen. E menduat ndonjë moment të iknit?
Më 1961 kur ikën gratë ruse me të cilat unë kisha shumë miqësi, sepse i njihja që nga Moska, një prej shoqeve të mia më tha: a do vish? Avioni po niset dhe ka një vend bosh. Në asnjë çast nuk e mendova që të ikja.
-Po bashkëshorti çfarë ju tha, të rrinit?
Nuk ma tha asgjë. E vendosa vetë. Mund të them se çasti më vendimtar ka qenë më 1961, kur shkova në Bullgari. Im shoq më bëri një telegram ku më thoshte: Nisu sa më parë, se kështu është puna. U thashë prindërve, që duhet të iki. Im atë më kërkoi të mendohesha duke më bërë me dije se "do bëhet njësoj si me Jugosllavinë, do të mbyllen kufijtë". Unë isha me djalin e vogël me vete. U mendova gjatë dhe i thashë: "Nuk kam të drejtë të lë djalin pa baba". Nuk vura veten në plan të parë, nuk mendova për veten. Thjesht nuk doja që djali im, të humbte të atin, siç e kishte humbur im shoq.
Kur arritëm në Tiranë, im shoq më tha se ma kishte nisur telegramin, pasi e dinte që do mbylleshin kufijtë.
-Si e përjetuat ju Shqipërinë, si të vetmin fat tuajin?
Ka qenë e vështirë vitet e para. Më 1962, 1963, 1964 kam vuajtur jashtëzakonisht. Mendova se do mbetesha përgjithmonë jashtë dhe larg njerëzve të mi. U dobësova shumë dhe më mundonte mendimi se do mbetesha këtu, do vdisja këtu.
-Kishit dilema?
Po. Por më pas me kalimin e kohës, çdo gjë shqiptare mu bë e imja.
Im shoq ishte balet-maestro dhe bënte ekspedita, kthehej e më tregonte çfarë bënte. U mësova me çdo gjë.
-Si ka qenë jeta juaj me Skënder Selimin? Ai ishte i njohur e i vlerësuar, por si ishte në raport me ju?
Unë jam e lumtur që kam qenë pranë tij. Nuk kam asnjë peng, asnjë peng për ato vite. Ne, që kur jemi takuar, kemi vendosur të jemi bashkë dhe kemi qëndruar bashkë deri në fund, duke qenë e lumtur për çdo ditë që kam qenë pranë tij.
-Kur vendosët të rrinit me të e jo të ktheheshit në Bullgari, a ju tha bashkëshorti që bëtë gabim? A ndjehej fajtor që qëndruat këtu për të?
Ne kemi pasur lidhje të tillë, sa asnjëherë nuk e kemi vënë në dyshim nëse ai është fajtor, apo unë. Nuk mundesha të bëja atë fajtor, sepse ashtu mund të thuhet edhe se unë isha fajtore për jetën e tij, sepse e çuan pesë vite në Koplik.
-Prej jush?
Mua nuk më lëvizën, por lëvizën tim shoq. Unë punoja në radio dhe jepja mësim në një kurs për gjuhët e vogla siç quhej atë kohë. Skënderi që e çuan në Koplik, u përpoq të bënte çfarë mundej edhe atje. Bënte ekspedita në Malësinë e Madhe, krijoi një grup si ansambël dhe mbrojti disertacionin "Lirika koreografike".
-Ju kërkonte ndihmë Selimi për punën e tij?
Më kërkonte më shumë literaturë për temat që po trajtonte. Për çdo balet që vinte në skenë, unë kërkoja bibliografinë për të mësuar më shumë mbi arkitekturën e epokës, historinë, kostumet, e jo vetëm. I ndante me mua idetë e konsultohej. Por ai nuk kënaqej asnjëherë me atë që bënte.
-Kur u rikthyet në Bullgari?
Një herë pas 12 vitesh më 1972. Më pas më 1981 dhe pas 1990-ës. '90-ta ishte shumë e dhimbshme, sepse na u tha që mund të bëni kërkesë për pasaportë. Ikëm bashkë, unë me tim shoq dhe me djalin. Djali kishte lindur në Bullgari, por tani që do shkonte atje, do të vizitohej, se ishte i sëmurë. Unë e humba atje djalin, e u ktheva pa të.
-Kur keni filluar të përktheni?
Kur ishim në radio përkthenim pjesë letrare si "Kështjella" e Kadaresë. Kur kishte përvjetore poetësh e shkrimtarësh, e drejtori Thanas Nano na jepte 'viston' për përkthimet e leximet e ndryshme që duheshin bërë. Ndërsa, pas 1990-ës qe krijuar një kënd në një revistë për letërsinë ballkanike dhe nisa të përktheja tregime.

Total Pageviews