14 August 2019

EMIGRIMI I NGJALAVE - roman nga LUAN STAROVA - Botimet POETEKA

Luan Starova lindI në Pogradec më 14 gusht 1941. Dhuratë për autorin: Prej sot në librari: EMIGRIMI I NGJALAVE - roman nga LUAN STAROVA - Botimet POETEKA -


ÉRIC FAYE: Ky roman është një metaforë metafizike, metaforë politike; Emigrimi i ngjalave pushon pak nga pak së qeni rrugëtimi i disa njerëzve të veçantë, për t'u shndërruar në një udhëtim të njerëzimit me zgjedhjet e tij, me ngurrimet e tij, me gabimet e tij.


JEAN-MARC MORANDINI: Në këtë roman autobiografik, Luan Starova vazhdon botimin e "Sagës ballkanike", që tashmë është pjesë e romaneve të mëdhenj

europianë. Ndërmjet Shqipërisë dhe Maqedonisë, fashizmit dhe stalinizmit, një familje kërkon ashtu si ngjalat rrugën e lumejve drejt deteve të largët.


EDGAR MORIN: Emigrimi i Ngjalave, vepra e shkrimtarit shqiptar të Maqedonisë Luan Starova, ndjek historinë e familjes së autorit në brigjet e liqenit të Ohrit, të ndarë sipas dëshirave të jetës dhe të vdekjes të perandorive të ndryshme që kanë ardhur njera pas tjetrës mbi brigjet e tij.


VICTOR‑ A.‑FRIEDMAN: Zëri letrar i Starovës është thellësisht kozmopolit duke qenë edhe veçanërisht Ballkanik dhe, ngandonjëherë në mënyrë specifike shqiptar. Identiteti shqiptar i Starovës është i butë, por i qëndrueshëm, dhe ka finesa me të cilën ai e pohon atë identitet dhe siguron një kuptim shumë më të pasur dhe më të përmbajtur të asaj që është dhe nuk është "kombi".



HENRY-NOËL GELINAU: Ky roman është një këngë alegorike shumë e bukur kjo simbolikë, midis kërkimit mitik që prej errësirës së kohëve, e ngjalave në kërkim të rrugës së jetës dhe e popujve të Ballkanit, në kërkim të rrugës që do t'i çojë drejt botës së lirisë. Përmes këtyre pelegrinazheve familjare, Luan Starova tregon historinë e një populli të tërë, i cili në rrjedhën e shekujve ka mbartur mbi vete gjurmën e rëndë dhe shkatërrimtare të perandorive të ardhura njera pas tjetrës sipas një skeme: madhështi, fuqi e verbër e lidhur me despotizmin dhe pastaj rënie.


PREDRAG MATVEJEVIC: Emigrimi i Ngjalave të Luan Starovës është një prej më të mira për studimin e kufijve balkanikë dhe të paarsyeshmërisë së ekzistencës së tyre, në një mënyrë të tillë sa, simbolika e mërgimit të ngjalave, e njohur që prej lashtësisë, tashmë, falë kësaj vepre, zë një vend të rëndësishëm në historinë e kufijve. Ai që e braktis Ballkanin e di se nuk do të rreshtë pa e marrë atë brenda vehtes – kjo është njëherësh edhe arsyeja e ikjes edhe arsyeja e rikthimit.

______

Opusin e tij narrativ shkrimtari Luan Starova e krijon përmes armës së tij më të fuqishme – imagjinatës, që sigurisht mbështetet në faktet e realitetit kryeneç. Secila metaforë e rrëfimit të tij artistik kalon me doemos përmes filtrit të jetës. Metafora është ura që vendoset ndërmjet ligjeve të natyrës dhe historisë së njeriut, por ajo mbetet edhe kalimi nga jeta në përjetësi.

Në përpjekje për të kapërcyer historinë njëshekullore ballkanike nëpërmjet odisejadës së një familjeje, Luan Starova përcaktohet dhe shpallet me sintagmën e "metaforës globale". Një lloj ngushëllimi për një gjurmim të tillë ia ofron besimi te J.L Borges, sipas të cilit "historia e njerëzimit", ndoshta fshihet në jo më shumë se dy apo tri metafora. Në në "sagën ballkanike" shkrimtari Luan Starova e koncepton dhe e projekton metaforën globale" si tërësi në gjininë letrare të romanit, që nuk njeh kufij dhe ligje - një prej të cilave është edhe ajo e shtegtimit.

 

17 July 2019

Đorđe Krajišnik: Histori e gjatë e së njëjtës "harmoni"

Đorđe Krajišnik:  Histori e gjatë e së njëjtës "harmoni"-


(Mbi librin "Dollap", të Arian Lekës, përkthyer nga Sabri Halili dhe Natalija Žaba, "Plima", 2015. 


(fragment nga revista Strane)


...Por krijimtaria e Arian Lekë nuk është e rëndësishme vetëm për faktin se ai paraqet shumë mirë marrëdhëniet komplekse në shoqërinë bashkëkohore shqiptare, e cila na mbyll edhe me shumë sesa e përfytyrojmë këtë qark. Përkundrazi, letërsia e Arian Lekës na tregon se ka një shkrimtar në Shqipëri që është zëri i të gjithëve, i gjithë atyre që përpiqen të gjejnë përgjigjet e pyetjeve më të rëndësishme të ekzistencës sonë në fatkeqësitë e botës bashkëkohore.

Janë të gjitha këto mikro-botë, që në epokën e llogaritjes së egër dhe të cunamit global qëndrojnë në kërkim të vendit të tyre nën diell, në të drejtën e tyre për të ekzistuar dhe pasuruar planetin. Për më tepër, mund të themi se Arian Leka është një autor që, në letërsinë e tij arrin e tij pikën kyçe të emigracionit kozmik universal, që është një strehë si për njerëzit në Sarajevë ashtu edhe për njeiun në ndonjë pikë tjetër gjeografike të botës. Megjithatë, ajo që mbetet thelbësore mbetet është fakti se Arian Leka përmes letërsisë së tij vihet gjurmon një qenie njerëzore autentike, e cila nuk është bërë robot i materializmit neo-liberal, por është lojë e paprekur e energjisë, e cila zgjat si një proces i papërfunduar gjatë kohës.

Në një dialog të prozës së tij, shkrimtari Arian Leka shkruan: "Kujtoj diçka që ka ndodhur 30 vjet më parë. Kujtoj vargun e grupit rock Queen "I want it all / I want it now / I dua të gjitha, dhe i dua tani". Kjo këngë shenjon kohën tonë. Marrja e diçkaje në mënyrë të menjëherë është mënyra më e mirë dhe më e shpejtë për ta vrarë atë gjë, sepse e shndërron atë në të parëndësishme.

Duke dëshira të vendosura mes "të gjitha" dhe "tani" i ashtuquajturi "njeri modern"  nuk ka më dëshirë, madje nuk ka më as dëshirë të ketë dëshira. Kjo ka ardhur sepse ne i vrasim ëndrrat tona, siç vrasim dëshirat e njeriut që kërkon të ketë vendin e tij nën diell.

Ky mendim mund të lexohet si një nga karakteristikat themelore poetike të letërsisë së Arian Lekës. Pikërisht në këtë ritëm të rrjedhës së kohës së pastër që nuk ekziston askund, vendosur në fushat e qytetit të tij të lindjes, Durrësit, i cili është shndëruar në vend/topos kyç të letërsisë së tij, njëlloj si në filmat e Tarkovskit, është plotësia e gjallë e jetës ajo që ballafaqohet me çdo lloj e formë kockifikimi dhe ekzistence të menjëhershme.

Puna e shkrimtarit, siç shkruan Leka, ndodh në kohën kur shkrimi bëhet mision i pamundur, sepse kemi humbur nostalgjinë, ripërtymim mendime jo të reja , por të rinovuara, mbahemi gjallë pas kujtimeve dhe gjuhës që po e zhdukim. "Ndoshta hapi tjetër i duhur nuk është të ecim përpara, drejt zhvillimit, por hapi pas. Nga ky kthim mund të gjejmë diçka që e kemi humbur gjatë rrugës, që na ka rënë dhe nuk e kemi vënë re, madje ende nuk e dimë se çfarë është saktësisht ajo që kemi humbur.

Ku janë sot buzëqeshjet? Janë shndërruar në dokëndisje, skërmitje arrogante dhe ngërdheshje qesëndisëse. Nëse dikush kapet befas duke qeshur, ai quhet i çmendur ose krejt pa tru. Si mund të qeshësh sot? Ku ta gjesh gëzimin sot? Ajo që na kërkohet sot është të jemi të suksesshëm dhe seriozë. Të paktën kështu na këshillojnë ata që flasin publikisht mbi atë që duhet të bëjmë. Bibla vazhdon të ketë 10 urdhëresa, por tani kemi një mijë: - mos prek!, mos dashuro!, mos qesh…!, mos gëzo!... "



Đorđe Krajišnik: Duga istorija iste harmonije

"Dollap", Arian Leka, prevod: Sabri Halili, Natalija Žaba, Plima, Ulcinj, 2015.

Susret sa književnošću albanskog pisca Ariana Leke višestruko je značajno i važno čitalačko iskustvo. Sa jedne strane, Leka svojom književnošću, onim knjigama koje su prevedene na četveroimeni štokavski jezik, nakon godina našeg rasističkog odnosa prema albanskoj kulturi, na dojmljiv način čitaocu privližava Albaniju i njenu kulturu danas, sa svim njenim kontradikcijama i konvulzijama, koje jesu iznimno bliske svim postranzicijskim balkanskim društvima. Ono što su u tom smislu opsesivne teme Lekine tiče se prije svega odnosa spram prošlosti, onoj zatvorenoj, totalitarnoj u razdoblju Envera Hodže, te sadašnjosti koja je neizostavno determinirana tim prošlim vremenom, kao bolnom ranom, ili još bolje kao dubokom traumom jednog društva. Otuda Lekina književnost, kako ona u pričama iz knjige "Muževljeva leđa", tako i ona iz esejističke (mada je kod Leke teško govoriti o jasnim žanrovskim određenjima, budući da pisac u svom tekstu neprestano mijenja žanrovske perspektive) knjige "Jedanaest akustičnih eseja" svoj fokus usmjerava na suočavanje sa temeljnim potresima albanske kulture. Počevši od obilja priča o odlascima, pražnjenju društva od stanovništva, koje već više od jednog vijeka emigira iz Albanije, preko tekstova koji obrađuju generacijske sukobe i traumu zatvorenosti prouzrokovanu Hodžinim režimom, do zapisa o rodnom Lekinom gradu Draču i moru koje u jednom trenutku jeste put u "bolji svijet", a u drugom već prijeteća sila putem koje dolaze brodovi kolonizatora, Leka ponire dubinski u one pukotine jedne kulture koje su naizgled nevidljive, a zapravo se na njima reflektuju ključni lomovi koji temeljno potresaju čovjekov život. Jer Leka je prije svega pisac čovjeka, ne kolektiviteta. Porodica je osnovni nukleus njegove književnosti, stoga priče o porodičnom rasapu, u vremenima političkog terora, kod ovog autora jesu ispisane sa velikim senzibilitetom za onaj čarobni detalj koji pokreće priču.

Međutim, Leka nije važan pisac samo zbog činjenice da u svojoj književnosti vješto prikazuje slike kompleksnih odnosa unutar savremenog albanskog društva, što nama, ako volje imamo, približava ovu ne tako daleku zemlju kako mi mislimo da ona jeste daleka. Naprotiv, književnost Ariana Leke pokazuje nam da u Albaniji postoji književnik koji je glas svih nas, svih onih koji u užasima današnjeg svijeta pokušavamo naći odgovore na ključna pitanja našeg opstanka. Svih onih mikrosvjetova koji u eri zaglušujuće kompjuterizacije i globalizacijskog cunamija istrajavaju tražeći svoje mjesto pod suncem, svoje pravo da opstaju i oplemenjuju planetu. Time dalje možemo kazati da je posrijedi autor koji doseže u svojoj literaturi onu ključnu tačku univerzalnog kosmičkog isijavanja, koje je utočište kako za čovjeka u Sarajevu, tako i za čovjeka na bilo kojoj drugoj geografskoj tački globusa. Ono što je ipak suštinsko jeste da Leka u svojoj književnosti traga za autentičnim ljudskim bićem, koje nije postalo robot materijalizma neoliberalnog doba, već je nesputana igra energije, koja traje kao nezavršiv proces kroz vrijeme.

Pisac će u jednom razgovoru reći: "Sjetio sam se jedne stvari od prije tridesetak godina 'I want it all, I want it now' grupe Queen. Ta pjesma označava naše vrijeme. Dobiti nešto odmah, najbolji je i najbrži način da se to nešto ubije, jer postaje beznačajno. Takozvani moderni čovjek nema ni čežnje ni želje. To je zato što ubijamo naše snove, a postoji duboka veza između snova i želja." Ova se misao može pročitati kao jedna od osnovnih poetičkih odlika Lekine književnosti. Upravo u tom ritmu protoka čistog vremena koje nigdje ne žuri, u prostorima rodnog piščevog grada Drač, koji jeste mjesto njegove književnosti, kao u filmovima Tarkovskog, nalazi se ona zaigrana punina života koja se opire svakom okoštavanju, ali i instant egzistenciji. Obaveza pisca je, reći će Leka, da u vremenu kada pisanje postaje nemoguća misija, jer smo izgubili nostalgiju, iznova rađa i obnavlja iščezle misli, sjećanja i jezik. "Možda naredni pravi korak nije korak naprijed, već korak unazad, kako bi se našlo nešto što smo usput izgubili, a još ne znamo što je to. Gdje je danas osmijeh? Ako se neko smije, za njega kažu da je lud ili šašav! Uostalom, danas ti stalno govore što ne treba da radiš. Biblija ima deset zapovijesti, a sada imamo hiljade – ne diraj, ne ljubi, ne jedi…",

Lekina knjiga "Dollap" koja sadrži dva teksta poližanrovski intonirana između eseja, muzičke fuge i priče upravo jeste taj korak unazad, da bi se zaronilo u prošlost i u njoj spoznale one pokidane veze koje su izvor nemogućnosti aktuelnog trenutka. Gdje je nestao osmijeh, čovjek spreman na igru i ludost, nameću se kao osnovna pitanja ove knjige. Kao što je u svojoj davnašnoj pjesmi Vitomir Nikolić anticipirao da će drumovi poželjet ludaka, jer neće biti niko ko će smjeti, da posumnja u sve ko do sada,  tako Leka u svojom knjigom svjedoči nužnosti jedne opšteljudske obnove, ludosti zaigranosti bića. Povratak u prošlost, međutim, nije kod Leke nekakav tradicionalizam etničkog tipa, već prije svega potreba da se iznova uhvati kontinuitet ljudskog, koje nije sputano zapovijestima i zabranama. Polazeći od albanskog iskustva, ovaj autor zapravo dotiče jednu našu kolektivnu apatiju i traumu svijeta bez utopija.

Prvi tekst u knjizi naslova "U potrazi za gubljenom košuljom" kroz dva ključna alegorijska simbola, košulje i ormara,  donosi priču o potrazi za izgubljenim sobom u naslagama istorije. "Kao što su se nekada očevi okupili oko Internacionale, tako se mi ujedinjujemo oko jedne prave ose: oko porvratka tradiciji naših predaka, ali i oko najnovijeg trenda. Trenutak je, u kojem postkomunističke zemlje, najsiromašnije među siromašnima, vade iz škrinje klišee i stereotipe, upravo onda kad provale krize i konflikti. Sa starih kolekcionarskih fotografija, obučeni u bijele košulje i bez kravate, ležerno nas posmatraju naši djedovi", piše Leka. Umjesto tog kesenofobnog preporoda naroda, koji jednu paradigmu netrpeljivosti zamjenjuje drugom, autor "Dollapa" kreće u potragu za košuljom koja jeste njegova, ona koja baš njemu odgovara, koja nije krojena po unificiranoj mjeri, jedna za sve. Kroz šetnju Sarajevom, u kojoj mu se u fleševima vraćaju okrvavljene košulje ovog grada, pisac nas uvodi u priču o identitetu rastrzanog čovjekolikog bića, na koje neprestano kidišu oni koji ga žele jednom za svagda odrediti i unificirati u košulju veličine, kroja i boje za koju su zamislili da je njemu namijenjena. "Nađi košulju.", piše Leka, "Košulju, koja te makar štiti, ako ti već ne može dati slobodu. Ne od onih sa kojima se trgovalo kod čvora koji povezuje Pašinu džamiju sa Ferhadia ulicom, koja dalje vodi u pravcu rijeke Miljacke i Latinskog mosta. Tamo, gdje je 18. juna 1914… Sjećaš li se? Uzmi košulju i brzo prođi zid sa obješenim majicama. Ali nemoj čitati šta na njima piše. Naći čistu košulju u Sarajevu nije ni neki posao, ni zadovoljstvo, ni igra. Rat onih, koji zaboravljaju, sa onima, koji se sjećaju."

No, da bi simbol košulje bio razumljiv, nužno je uvesti i onaj drugi element priče – ormar. O čemu se sa tim dolapom, zapravo, radi. Leka kroz priču o porodičnom ormaru izvodi jednu dojmljivu sliku o dvadesetom vijeku, kao stoljeću zločina i terora, ali i kao simbol današnjeg vremena, te nužnosti potrage za svojom suštinom. "Bio je to ormar iz austro-ugarske epohe, ali je ovaj ormar izgledao kao neka katedrala. Moglo se misliti i da je tu bio neki zaglavljeni brod. Bio je to jedan od džinovskih komada namještaja, koji se danas više ne proizvode." Tako postavljena alegorija ormara ima dvostruku ovojnicu. U jednom to je patina nostalgičnog sjećanja na djetinjstvo, u kojem je ormar mjesto sigurnosti i zaštite, a u drugom taj ormar postaje stameni posmatrač vremena, kako onog u užem porodičnom toku, tako i onoga u širem društvenom obzoru. Međutim, Leka još dodatno produbljuje tu sliku: "Od mjesta za zabavu, ovaj džinovski komad namještaja se za mene odjednom pretvorio u sklonište. Zatvorio sam se u njega. Izolovao sam se. Pobjegao sam. Nisam znao. Nisam mogao znati da je prostor unutar ormara najnaivniji oblik samoodbrane protiv kolektivizacije, protiv masovnosti, protiv uniformnosti misli i jednosmjernosti donošenja suda."

Dakle, kao što u knjizi "Jedanaest akustičnih eseja" more, ronjenje po njegovim dubinama, jeste prostor slobode od političkog terora Hodžinog režima, tako ovdje ormar postaje mikroprostor unutrašnje slobode pred silama koje guše i potiru individualno mišljene slobodnog čovjeka. Pored toga, ormar, ponovo se vraćamo na to, simbolizuje i cijeli jedan vijek, ali i individualnu potragu za sobom u nanosima prošlosti. Susreta sa njom, ne kao sa tkivom podložnim mitomanskom oblikovanju, nego kao nastojanje da se kroz nju uhvati bat srca onih koji su bili prije nas, kako bi se pronašlo svoje mjesto bivstvovanja danas. Jer ormar svojom sadržinom krije jedan suštinski antagonizam, koji nas uvodi u traumu skoba, emigracija i protjerivanja koja su obilježila ne tako davno minulo stoljeće. Ormar svjedoči o odlasku jednih, i dolasku drugih, neprestanim vrtoglavim kruženjem točka balkanskog usuda. Ili Lekinim riječima: "Podijelivši ormar na dvije zone – dio za našu odjeću i dio za odjeću koja je u našu kuću došla zajedno sa ormarom – moj djed je podigao kontrolni punkt Čarli, Berlinski zid. Drvena lajsna je bila klon, granica, koja ni u kom slučaju ne bi smjela biti prekoračena. Jasna poruka od čovjeka, koji je 1949. godine branio južne granice. Ne samo mi ljudi, nego ni naša odjeća ne bi trebalo da ko?municira s onim što nismo bili mi, s onim što nije bilo naše. Istok se sa Zapadom susreo preko zat?vorene odjeće unutar tog ormara, koji je bio podijeljen po sredini. U njemu nije moglo biti mira. Naša odjeća, odjeća naše kuće – na jednoj strani. S druge strane, neprijateljska odjeća. Modeli jednostavnih radnih košulja suprot?stavljeni razmetljivosti tanko tkane vune i nježnosti i mekoti svile. Komadi s mirisom na muškarce nasuprot ispeglanim odijelima sa faltnom i košuljama s uštirkanim kragnama."

I iznova se ovdje, u majstorskom Lekinom pisanju, oživljava jedan temeljni sukob koji je obilježio albansko, ali ne samo albansko društvo, već sva društva koja opstaju na razmeđima carstava, tamo gdje se istok i zapad do krvi sudaraju. Leka u potrazi za svojom košuljom u tom polariziranom ormaru, koja nije ni jedno ni drugo, ni istok ni zapad, već košulja jednog, jedinstvenog i neponovljivog ljudskog bića, koji se opire utjerivanju u bilo kakve čvrste okove identitetskih okvira, pomijera granice shvatanja samog identiteta. Naizgled, ormar je potreba da se čovjek zaštiti, da u njemu, u obilju svih tih košulja bude utopljen, sa druge strane insistiranje u potrazi na samo svojoj košulji, koja nije krojena po mjeri jedna za sve, potraga je za prostorom individualnog prava da se postoji onako kako se želi bez obzira na insistiranje da obučemo istu košulju kao i drugi. Drugim riječima, Leka alegoriju košulje i ormara, u jednom zaista suptilnom književnom tkanju, pretvara u istinitu sliku ovog vremena, koja filigranski precizno ispisuje najbolnija mjesta naše savremenosti. Potraga, ipak, nije i ne može biti završena. Košulja, kao i ormar, vječno su pitanje, u neprestanom kretanju.  Prije svega suočavanje su sa sobom, jer, kako Leka piše, ne znamo nikad sa sigurnošću koja to košulja može biti koja baš nama odgovara, koja može da zaštiti ono lično, što se krije iza ekrana, novine i prijevoda? Konačno, riječima iz "Dollapa", nezavisno od toga da li živite u Gracu, Tirani ili Sarajevu, važi pravilo da će onaj, koji se rodi sa košuljom, a ne sa novcem ni posteljicom, nego sa sedam koža, morati platiti za ono što je samo njemu dato, dok je svima drugima uskraćeno. Što jeste, za svoju košulju se morate neprestano boriti. Skupa je košulja koja samo vama, jedino vama pristaje.

Odgovore na položaj savremenog čovjeka, njegovu otuđenost od vlastite prirode, od života kao jedinstvenog dara, ali i problema ormara i košulje, Leka dalje razrađuje u svom drugom tekstu naslova "Rođen u provinciji". Autor se iznova vraća rodnom Draču, kao mjestu koje u današnjem svijetu informaciskog haosa, kontaminiranošću gradova bukom i egzistencijom koja je ukalupljena u šeme neoliberalnog kapitalizma, postaje utočište u pokušaju da se pronađe sebe. Oslušne sebe van konzumerstički obezglavljenog svijeta metropole. Idući za Hajdegerovim tekstom "Zašto ostajemo u provinciji?" Leka kontekstualizira njegovo naslovno pitanje u danas, te ono sada glasi: zašto se u provinciju vraćamo? U tome Leka zapravo pokušava doći do odgovora na dilemu zašto danas provincije, iz kojih se u decenijama prije bježalo ka gradovima glavom bez obzira, čovjeku našeg vremena djeluju sve više kao jedinstvene oaze potrage za autentičnom egzistencijom. Ona, u kojoj, nesmetano, može oslušnuti sebe. "Ukoliko ova kontradikcija prema centrima nastaje iz potrebe posedovanja neokaljane intime, koju provincija obećava ali i ne pruža uvek, dok nagon za životom u gradovima ne odražava naše potrebe, zbog čega se onda nepotrebno utrkujemo, poput spermatozoida rasa i naroda, k multikulturalnim metropolama?", zapitaće se autor "Dollapa". Jer, kako dalje piše: "Bekstvo iz metropole, koje bi u mom slučaju trebalo da se zove povratkom ili preokretom, kao što se to desilo u slučaju Hajdegera, jeste stavljanje pod svetlosti reflektora svih onih gradića, varoši, palanki, mesta i mestašaca na koje do sada nismo obraćali pažnju zbog toga što su nestajali pod bleskom svetala i čari velikih gradova."

Ipak, Leka ovdje ni u kom slučaju ne pleadira za palanačku sliku svijeta shvaćenu kao tradicionalizam etničkog tipa, on je svjestan te opasnosti, jasno je podcrtava u svom tesktu. Povratkom u provinciju doseže se zapravo eskapističko iskustvo bivanja sa sobom, u ritmu primjerenijem čovjeku. Van buke metropola, i njihovog hiper-brzog ritma, koji tijelo uništava, a mozak hiperofira. Riječima Ariana Leke: "Ovi gradići, varoši i palanke, tokom svog trajanja nisu promenili svoju primarnu i osnovnu funkciju, i zauvek su ostali voljena provincija, mesta odmora i relaksacije koja pružaju zavidan osećaj mira. Na taj način razmišljamo o njima nakon što ih prvi put napustimo. Tek kada razumemo ne samo svoje mogućnosti, već i ograničenja, kada sve probamo i sve izneverimo, kada osetimo besmisao i činjenicu koliko smo osetljivi kao ljudska bića, tek tada se sećamo provincije."

Ovo iznova možemo pak vezati za onaj ormar, provincija u određenom smislu jeste komplementarna tom ormaru I košulji koju u njemu, ispod naslaga tardicije onih koji su nam prethodili, za sebe tražimo. Oboje, na izvjestan način, znači uhvatiti kontinuitet ljudskog, koje nije izgubilo svoje konture u vremenu andoridizacije čovjeka. "U eri globalizacije" – piše još tim povodom Leka – "provincija asocira na mesto poput bunkera za vreme rata, mesto bezbedno, koje štiti od svega što je proizvela pseudoideološka civilizacija poslednjih deka?da. Nakon pada Berlinskog Zida upravo je pro?vincija postala zid koji ne dozvoljava metro?polama da se sudare. Mada provincija postaje naš spasitelj, Hajdegerovo pitanje još uvek os?taje nerešeno. Zašto se ljudi odlučuju da žive u provinciji? Kakva je moralnost centara ukoliko provincije, ove poslednje tačke odbrane od postindustrijskog napada, vazdušni jastuci koji ne dopuštaju metropolama da se sudare, opet ne nude dovoljno razloga kako bi zadržale svoje vernike. Tek, možda smo već stigli da zaboravimo trenutak kad smo krenuli iz provincije poput spermatozoida u trci, željnih da oplode jaja metropole, žedne mesa. Dok pišem ove reči čini mi se, jače nego ikada, da su provincije slične ribarskim mrežama. Velike ribe ih kidaju i prolaze kroz njih, dok se druge zaustavljaju i na kraju žele da ostanu u njima zauvek. Možda je ovo zajednička osobina svih provincija."Suštinsko se ipak krije u sljedećim riječima: "Provincija funkcioniše kao palimpsest. Provincije se talože jedna na drugu, a svako ko dolazi stiže da bi promenio sve što ga je tamo snašlo." U navedenom se jasno vidi da provincija shvaćena ovako kako ju je osmislio Leka zapravo jeste ona koja pamti, koja uspostavlja, istina ponekad i negativan, kontinuitet, ali čiji mir, izvjesna meditativnost kao opozit kakofoniji gradova, omogućava iznova susret sa sobom. Kroz permanentnu pormjenu gradi se zapravo svijet koji pamti, ali koji želi iznova da se obnavlja, da uvijek bude mlad.

Tekstovi Ariana Leke iz knjige "Dollap" u određenom smislu donose zaključke koje je u svojoj knjizi "Mali centri sveta" (XX vek, 2018.)  ponudio Krzysztof Czyżewski, shvatajući mikroprostore provincije kao idealne paltforme za povratak kulture i umjetnosti svojoj izvornoj, neelitističkoj, praksi. Dakle, aktivnoj kulturi koja je živa, nezaustavljiva, neprestano u pokretu, suprotna svakoj žabokrečnoj statičnosti i odumiranju. U takvoj postavci svijeta, kako piše Czyżewski,muzej je više labaratorija sutrašnjice nego skladište rekvizita prošlosti. Otuda i Lekin ormar jeste susret sa tradicijom koja nije ideološki tretirana, već nit sa kojom se treba iznova povezati da bi se pusliralo u ritmu kosmosa.  Svijet je, samo smo to zaboravili, postojao i prije nas.

Složio bih se, na kraju,  u potpunosti sa Andrejom Nikolaidisom: "Leka je ozbiljan pisac, ozbiljan ne u našim balkanskim, ja-tebi-serdare-ti-meni-vojvodo parametrima, nego ozbiljan u apsolutnim parametrima, jedinim u kojima je dozvoljeno govoriti o umjetnosti." Dakle, Arian Leka je autor našeg doba, koji umjetnički originalno, sa pronicljivošću i potezima perom u stilu velikih majstora pričanja, stvara majestetičnu književnost. Treba ga čitati, ili još jednom Lekinim riječima: "Ja vjerujem da je čitanje oblik bivstvovanja jednog bića koje vjeruje. Uloga literature je uvijek bila ta."

http://strane.ba/dorde-krajisnik-duga-istorija-iste-harmonije/


15 July 2019

Tjetri në krijimtarinë e shkrimtarit Jovan Nikoladis

Nga Arian Leka – 

Tjetri në krijimtarinë e shkrimtarit Jovan Nikoladis.

Heteronimia krijuese e identitetit të shumëfishtë

Tjetri" në kulturën europiane është hulumtuar herët, duke u bërë objekt vëzhgimi që nga kohët klasike, kur "Tjetri" ishte Barbari – kulturalisht i ndryshëm nga individi Unë dhe bashkësia Ne. Është një përkufizim mes identitetit shoqëror e kulturor të shumicës nga pakica, që të jep të kuptosh se fjala "tjetri" ka ekzistuar avant la lèttre – më herët se vetë koncepti. Bashkë me identifikimin e Tjetrit si – i ndryshmi / i prapambetur, nisi edhe një proces i pandalshëm tjetërsimi i cili, gjatë historisë është shfaqur në forma të larmishme si përballje mes kulturave dhe qytetërimeve, që largta apo fqinje qofshin ato, si refuzim për t'u përballur me praninë e gjallë të fytyrës së tjetrit, siç do të shprehej Emmanuel Levinas. Si të tillë, barbarë, përfilleshin popujt, kulturat dhe shoqëritë e tjera / të huaja, që nuk kishin të njëjtën kulturë me ata që i emërtuan dhe që nuk përdornin të njëjtin standard me jetesën e vendasve të tjerë / jo-barbarë.

Më e dukshmja në to mbetet forma e eksportimit të formave politike, artistike, fetare dhe ekomomike të kulturave kolonizuese drejt atyre "barbare". Por, po aq fort sa eksportimin, si një gjendje nga brena jashtë, qytetërimet pushtuese dëshmuan edhe të kundërtën, prirjen e narcizizmin ndaj vetvetes, përbuzjen ndaj tjetrit, të cilin fillojnë ta tjetërsojnë. Por, gjithë sa në Greqinë antike nisi si një kundërvënie mes Veriut dhe Jugut dhe ndaj trakëve e skitëve, është shndërruar në eponim të ndarjes kulturore mes Lindjes (Tjetri – barbar, fisnor, i prapambetur, primitiv) dhe Perëndimit (Ne – të qytetëruarit), siç vëzhgohet në veprat e Edward Said. Ky kod dikotomik shenjimi, që dikur ishte pranuar si normë për qytetërimin antik, e mbrojti thelbin e vet, duke mbërritur si i tillë edhe sot, kur termi hapësinor Lindje / Perëndim nuk përdoret më për të veçuar drejtimet në natyrë, por për të përkufizuar kulturën e një shoqërie, që vendoset pranë apo larg boshtit të vlerave qytetëruese (perëndimore).
Në diskursin fenomenologjik, termi Tjetri shtjellohet si një alter ego, një TjetërVete dhe si pikëmbështetje për intersubjektivitetin. Nga kjo pikëpamje, Tjetri krijon marrëdhënien, keqkuptimin apo marrëveshjen mes nesh, duke na nxitur ta vështrojmë konceptin si një mundësi për t'u vendosur në vendin ku Tjetri ndodhet dhe duke e sugjeruar Tjetrin si burim objektiviteti në vlerësim. Ndërkohë, diskursi filozofik i referohet konceptit Tjetri si entitet homolog i përcaktimit të vetes dhe "tjetërsisë", që e bëjnë të dallueshëm Tjetrin nga përfaqësimi simbolik i vetes.

Koncepteve të tilla si Tjetri, Tjetërsia dhe Tjetërsimi, nocionit të përkufizimit të Vetes dhe cilësimit të Tjetrit e, sidomos marrëdhënies (ar)miqësore mes "tjetrit të brendshëm" dhe "tjetrit fqinjë", shkrimtari Jovan Nikolaidis i ka kushtuar vëmendje të posaçme prej më shumë se dy dhjetëvjeçarësh krijimtari letrare dhe publicistike.
Në krijimtarinë e tij të gjerë ky autor nuk i kushton vëmendje të posaçme Tjetrit të largët, por asaj forme të veçantë të Tjetrit që ka jetuar për shekuj pranë dhe të cilin jo vetëm autori, por gjithë areali social dhe kulturor ku ai jeton e njeh mirë. Ky zë i "modest, por i pathyeshëm", siç vetëcilësohet, i ka shprehur idetë e tij përmes librave dhe artikujve të shumtë kushtuar temës së Tjetrit, duke krijuar një epistemë rreth termit, që në thelb do të thotë ta njohësh dhe ta kuptosh Tjetrin me të cilin të lidhin jo thjesht dallimet thelbësore, por sidomos ngjashmëritë.

Duke filluar me shkrimet më të hershme e deri te libri më i fundit "Shqiptarët dhe unë", ky autor zgjeron kuptimet e tij ndaj Tjetrit, Tjetërsisë dhe Tjetërsimit, si ambivalencë dhe si prani të rëndësishme për ndërtimin e identiteteve shoqërore. Një mendim i tillë ndjek shtjellat e mendimit të Zygmunt Bauman-it, që e vështron Tjetërsinë si thelbësore për krijimin e kategorive të identitetit. Ai analizon periudhën kur duket se duhet të pajtohemi dhe të vendosim paqen me gjendjet ambivalente, që krijojnë ndjesi të kundërta e të përziera ndaj objektit të përbashkët, të cilin e cilësojmë I huaj. Ndaj këtij të Huaji, Sigmund Freud ishte shprehur më herët, duke theksuar se përballë tij vihen individë a grupe që ushqejnë ndjenja të fshehta simpatie, për shkak të disa cilësive apo përsosmërisë, që ata kanë dashur dhe kërkuar t'i kenë vetë, si pjesë e përmbushjes së një egoje. Nga ana tjetër Jovan Nikolaidis i kundërvihet epistemës, duke u ndarë nga "doxa" dhe duke u larguar nga stereotipet dhe mendimi i kolektiv ndaj Tjetrit, për t'i dhënë atij një rol të ri në përcaktimin e kufijve socialë e kulturorë, kur me tjetrin ke ndarë fatin historik.
Edhe në këtë rast metaforat e Zygmunt Bauman-it rreth "brenda dhe jashtë kufirit" ruajnë vlerën e tyre dhe rimodelohen nga Jovan Nikolaidis, për t'u vendosur branda kontekstit politik e social dhe kulturor të rajonit. Në këtë aspekt, Tjetri i Jovan Nikolaidisit krijon një profil krejt vetjak të "tjetrit ballkanik", i cili plotëson tiparet teksa shtegton për të gjetur të gjysmën e vet apo refkektimin e vetes në pasqyrën thyer lakaniane sa herë që e shohim të shfaqet në Ulqin, Podgoricë, Sarajevë, Tiranë, Beograd, Prishtinë apo në qytete të tjerë të Kroacisë. Ide të tilla janë shprehur në libra të veçantë, duke filluar nga themelimi i shoqatës kulturore "Plima / Batica" në vitin 1996, por edhe më vonë, me revistën kulturore "Plima Plus", që promovoi multikulturalizmin, multilinguizmin dhe diversitetin kulturor, përmes pohimit të vlerave dhe kundërvënies ndaj ringjalljes së stereotipeve ndaj Tjetrit, të cilin priremi ta shtyjmë drejt tjetërsimit. Teksa shpreh pikëpamjet mbi rendin simbolik të vendasit dhe të ardhurit, të tjetrit tonë, të minoriteteve dhe të huajve, autoktonëve dhe aloktonëve, ky autor shkruan se vendin ku ai jeton nuk ka pakica apo shumica kulturore, nuk ka të Tjerë dhe se të gjithë çdo banor i Malit të Zi është vetvetiu shtetas malazez. Krahas këtij mendimi, studiuesi kroat Goran Starceviæ veçon edhe një tjetër ide të Jovan Nikolaidisit, kur ky shkruan rreth marrëdhënieve historike të ballkanasve të djeshëm dhe të sotëm me kulturën, vështruar si marrëdhënie nes Vetes, të Ngjashmit dhe Tjetrit.
Në këtë zonë Jovan Nikolaidis kthehet pas në kohë duke veçuar disa idioma, përmes të cilave vendos kronologjianë e mendimit, kur shënon se për grekët kultura ishte një shenjë, që dallonte botën e përbashkët, kolektive (koinos kosmos) nga bota private (idios kosmos) e zhvilluar falë përvojës dhe njohurive personale dhe që mbetet e veçantë dhe unike. Këtu autori e hipnotizon rastin dhe vë në veprim një lojë sarkastike fjalësh, duke e cilësuar Ballkanin e sotëm, Ballkanin sinkronik jo një idios kosmos, por një "botë idiotike" përballë boshtit diakronik dhe vlerave që ballkanasit sollën përgjatë shekujve, për t'i zvetënuar në pak dhjetëvjeçarë.
Duket sikur autori, ndonëse i njeh kufijtë e realitetit dhe të iluzionit, braktis enkas pikëpamjen hobbsiane për të cilën "homo homini lupus" dhe mëton afrimin me filozofinë utopike të Thomas More, ku qytetarët janë së përkushtuar ndaj lumturisë së të tjerëve po aq sa edhe për kënaqësisë së tyre, siç paraqitet në librin "Shqiptarët e mi dhe Mali i Zi i Jonë".

Tjetri në veprën 
"Shqiptarët dhe unë "
Për shkak të multikulturalizmit, Tjetri në Ballkan mund të jetë i ndryshëm nga Ne për nga origjina, kombësia, besimi, ideologjia dhe përfaqësimi social, duke qenë gjithashtu Tjetri. Por nëse do përdorej formulimi Tjetri, sipas kuptimit që i jep atij J.P. Sartre, duket se i ndryshmi i tij nga ne shfaqet si "kërcënim për rendin dhe rregullimin e gjithë botës tuaj", por njëkohësisht edhe si shkaktar që ajo botë "përhumbet nga vlerat e të Tjerëve, mbi të cilat nuk keni kontroll".
Pikërisht kjo ndjesi moszotërimi ndaj Tjetrit ndërlikon marrëdhënien dhe e bën jo të lehtë formulimin e pyetjes "kush jam". Nga ana, në një mjedis ku gjymtyra e parë e çdo fjalëformimi mbetet rrënja multi (multikulturor, multietnik, multilinguistik), bëhet thuajse të pamundur edhe përgjigjja e se "kujt i përkas". Jovan Nikolaidis i parashtron këto lemmas – fjalë bazë në pjesën më përfaqësuese të teksteve – edhe në parathënien e librit "Shqiptarët dhe unë", për të theksuar se identitetet e tij të shumëfishta janë pjesë e një Veteje integrale dhe gjithpoaq të integruar në një mikro/makro/cosmos. Prej lemmës "multi", ai krijon leksema të shumta, për të mbërritur në metaforën e ujërave të detit, ujërat malazeze të detit, të cilit vështirë se gjuha shqipje, italishtje apo sllavishtja, që përdoret në ato vise, i ndan në përkatësi.

Të shkruash për Tjetrin, siç Jovan Nikolaidis ka bëre, për Tjetrin që e njeh, Tjetrin që të rri përkrah, Tjetrin që të rri përbri dhe që të shfaqet përpara gjatë gjithë historisë, bëhet veprimtari po aq e rrezikshme, sa të marrësh përsipër të pajtosh fantazmat e së kaluarës, që shfaqen kur nuk e pret dhe të sheshoj paragjykimet ballkanike, që ngrihen si gunga në mes të fushave të dikurshme të luftës, shndërruar në fusha futbolli më pas. Nga ana tjetër, të shkruash jo përshtypje udhëtimesh, por një thurimë të plotë për Tjetrin, nuk është njëlloj si të shkruash një libër për Veten dhe për njerëzit me të cilët ndan të njëjtën gjuhë, të njëjtat kujtime, të njëjtët paragjykime, të njëjtët stereotipe të të menduarit, të njëjtën histori, të njëjtën kulturë, të njëjtat toteme dhe të njëjtat tabu, një prej të cilave mbetet shpërfillja e tjetrit.

Kjo pasi duhet të dëshmosh jo vetëm se të prek fati që është treguar mizor ndaj Tjetrit-fqinj, si në rastin e Medeas – një e huaj në kontekstin e kulturës vendase – por edhe t'i kundërvihesh haptazi stereotipeve endemike ballkanase të cilat, pavarësisht kanë zënë vend dhe na duken normale jo ngase janë të vërteta, por ngaqë i kemi dëgjuar të përsëriten kudo dhe për një kohë të gjatë. Pikërisht normaliteti i këtij auto – stereotipi që riprodhohet edhe përmes sistemit arsimor, është më i tmerrshëm se të gjitha mizoritë së bashku, siç shkruan Hanna Arendt. Pikërisht këtë normalitet të ngritur mbi mitin e ushqyer me paragjykim përpiqet ta demitizojë edhe Jovan Nikoladis përmes komunikimit të tij me lexuesin virtual të portalit Plima dhe në librin "Shqiptarët dhe unë". Të zgjedhësh këtë pozicion dhe të shkruash një libër si ky nuk duhet të jesh i frymëzuar, duhet të jesh i drejtë. Kjo pasi ky Tjetër nuk është i panjohuri diku. Me Tjetrin ke ndarë jo vetëm gjeografinë, por edhe historinë edhe heronjtë kulturorë të cilët, para se të ishin të tillë, kishin qenë grabitës, përdhosës dhe shkelës tabush që për njërën anë u heroizuan dhe për anën tjetrër u demonizuan me kalimin e kohës. Claud Levi-Strauss nuk gabon kur mendon se përgjatë historisë, njerëzit kanë përdorur dy strategji në trajtimin e Tjetrit. Njëra që lidhet me asimilimin (Strauss përmend kanibalizmin e një shoqërie që gëlltit individët e një shoqërie të huaj) dhe tjetra, që lidhet me dëbimin, veçimin apo përjashtimin e "të tjerëve" përmes sjelljeve kolektive apo përmes politikave të institucioneve. Jovan Nikolaidis i ka njohur dhe trajtuar në tekstet e tij në lidhje me Tjetrin të dyja këto strategji.
Nën këto pikëvështrime Tjetri-fqinj përfshihet në garat për hegjemoni kulturore dhe për etninë e pastër, ku heronjtë kulturorë përfshihen në katalogun e miteve të ricikluara dhe ku përmes librave të veçantë, por më së shumti prej medias, ndihet sërish era tokës së djegur që lë pas kolonializmi kulturor. Si shkrimtar, Jovan Nikolaidis e ka kuptuar se mirësjellja intelektualiste nuk do të na lejojë të shprehemi, pa fshehur gjë mbi ngjashmëritë dhe dallimet, mbi fajet, gabimet, mbi detyrat dhe veset, për kohërat kur ishim pranë dhe për vitet kur u ndamë dhe kur pusitë zunë vendin e dyluftimeve, siç vajet dhe gjamat zënë vendin e këngëve të dasmave, siç i ndeshim në këngë të ngjashme të Eposit Tonë dhe të Tjetrit.

Heteronimet si mjet i zgjerimit të tjetrit te vetja


Përpjekja për t'iu afruar temës së Tjetrit (shqiptari në këtë rast) ka bërë rrugë të gjatë në krijimtarinë letrare të Jovan Nikolaidisin i cili, për të hyrë edhe më në thellësi termi, shfrytëzoi konceptin letrar të heteronimisë. Përmes këtij koncepti ky autor nuk mëtoi thjesht krijimin e një karakteri imagjinar dhe as ecejaket në gjeografinë imagjinare të rajonit, por ngjizi disa personalitete me identitet të veçantë, me pikëpamje të pavarura nga biografia apo edhe nga përvojat e vetë krijuesit, që jeton së bashku me ta në truallin multietnik dhe, prej kësaj, edhe në një areal plurikulturor të rajonit ballkanik apo Europës juglindore, siç e cilësojnë edhe së fundmi me miklim.
Jo rrallë heteronimet e Jovan Nikolaidisit janë shfrytëzuar nga ai për t'i krijuar vetes oponentin – kundërshtarin fiksional – përmes të cilit shkrimtari dialogon si me një alter ego, duke u shprehur me stil dhe metodë të ndryshme krijuese nga ai i teksteve të shkruara nga aktori real. Mund të vëzhgohet se përmes heteronimisë Jovan Nikolaidisi ka "shpikur" Tjetrin brenda vetes, Tjetrin si një polifoni.

Është i njohur fakti se në kontekstin e psikoanalizës, pas heteronimeve të përdorura vërehet kërkesa për t'u çliruar prej detyrimit që sjell me vete përkatësia e njëmendtë dhe e ngulitur pas një kulture, një etnie, një religjioni, një shtetësie, një kombësie, një përfaqësimi real dhe simbolik etj. Te Jovan Nikolaidis, kjo prirje mund të vështrohet gjithashtu edhe si kërkesë për shumëfishimin e formave të lirisë së shprehjes, që shkojnë përtej emrit dhe përfaqësimeve të tij, përtej domethënieve dhe kufizimeve të cilësimit (malazez, i krishterë, kulturë mesdhetare, shqiptar, grek, sllav, kulturë kontinentale, etj.). Përveç autorësisë së njohur si Jovan Nikolaidis, tekstet e këtij autori i shfaqen edhe në forma të tjera: herë si Joanis Arvaniti dhe herë si Sandro Galeb, dëshmuar më se një herë. Në emër të këtij të fundit nënshkruhen ditarët meditativë dhe kujtimet, përfshi edhe mendime mbi vetë Jovan Nikolaidisin, ndërkohë që me Joanis Arvanitis shkruhet prozë autofiksion.
Por Jovan Nikolaidis nuk është autori që përdor thjesht pseudonime letrare, nga nevoja për të pasur një emër të rremë. Ai përdor nuk përdor nickname apo "retorikën e maskës". Ai përdor heretonime, përmes të cilave krijon personalitete të shumëfishta autonome edhe nga vetë ai. Përmes atyre heteronimeve ky shkrimtar zgjeron lirinë e të shprehurit, qoftë kur shkruan për të Vetët e brendshëm, qoftë kur shkruan për Tjetrin e afërt me të cilin bashkëjton, qoftë për Tjetrin fqinjë, Tjetrin e largët.
Në tekstin "Një përpjekje për autobiografi" narrativa e Jovan Nikolaidisit të krijon bindjen se bëhej fjalë për një individ krejt të ndryshëm nga individi Sandro Galeb. Të jetë kjo loja me pasqyrën, loja objekt/subjekt, që përmend Lacan-i?

Jovan Nikolaidis vlerëson faktin se ai vetë (Jovan Nikolaidis) e kaloi gjithë jetën në vijën e demarkacionit, mes dy horizonteve të ndryshme kulturore dhe shoqërore, mes konflikteve të vrullshme, mes horizontit totalitar dhe horizontit globalist, mes komunizmit të vdekur dhe nihilizmit agresiv. Ndërkohë, heteronimi i tij, Sandro Galeb, paraqet një natyrë të dytë, më meditative, që i përket mendimit dhe jo veprimit, aksionit. Teksa merr në shqyrtim krijimtarinë e heteronimit tjetër – Joanis Arvanitit – studiuesja Jelena Kneževiæ vëren se romani "Naši su životi bjekstva" vjen si një projeksion dinjitoz dhe i gjallë i shqiptarëve dhe i hapësires malazeze, madje edhe më e gjerë, i hapësirës ballkanike në tërësi. "Përmes historisë familiare përftohet një roman metapoetik, ku bashkë me toponimet shqiptare të Korçës dhe Lumit Devoll shprehet edhe të kuptuarit e dashurisë sabbatike për Të tjerët, thekson autorja e studimit, duke vëzhguar sesi autori plotëson identitetin real me një identit të ri mendor dhe stilistik të Joanis Arvanitis. Me heteronimet Joanis Arvaniti apo Sandro Galeb, që Jovan Nikolaidis përdor, ndihet prirja e daljes prej një këmishës së forcës së një identiteti të vetëm, monolit dhe monokrom. Përmes këtij pluraliteti identitetesh autori shndërrohet në një "medium të vetvetes", siç e cilëson Fernando Pessoa procesin e kalimit nga një heteronim ne tjetrin. Prej heteronimisë së shumëqëllimtë të këtij autori kuptohet gjithashtu edhe vullneti i braktisjes së paracaktimit etnik dhe kulturor.

Por a mund t'i kërkojmë gjurmët e transkomunikimit dhe të krijimit të identiteteve të tjerë virtualë te prirja e heteronimeve që përdor shkrimtari Jovan Nikolaidis? A përfaqëson kjo formë një mënyrë të tërthortë komunikimi apo edhe një mënyrë tjetër jetese në mendim, sikurse edhe forma të tjera ekzistence përmes shkrimit? Cili është procesi apo logjika e përzgjedhjes së heteronimit: në bazë të tematikës apo të stilit?

Çfarë tiparesh dhe cilësish u ka dhënë ai heteronimeve të tij dhe, a ruhen apo përcillen ato tipare, kur kalojnë nga libri në libër, nga tematika në tematikë? A do të ishte e mundur që, bashkë me ndryshimin e emrit të ndryshojë edhe identiteti i heretonimit të pvrzgjedhur nga autori? Çfarë mund të ndodhë, për shembul, nëse lexuesi malazez, serb apo kroat lexon të njëjtin tekst të nënshkruar me Joanis Arvaniti, Sandro Galeb dhe me Jovan Nikolaidis? A vërehen dallime të rrafishit metodik apo stilistikor mes teksteve të shkruar me heteronime letrare dhe a shfaqen aty edhe prani të personaliteteve të tjerë? Për t'i dhënë përgjigje pyetjeve të mësipërme vërehet se heteronimi Sandro Galeb, për shembull, krijon një entitet me tipare të tjera, ku Sandro Galeb shfaqet si njeriu që jeton jo vetëm në mjedis multietnik dhe multiklturor por edhe në një mjedis multireligjoz. Megjithëkëtë, paradoksalisht, ai nuk është mbështetës i asnjë feje dhe besimi, por shkruan mendueshëm diskutime rreth kombit dhe identitetit, si formë e interesimit të tij të veçantë për multikulturalizmin, plurietnitetin dhe jo edhe për multireligjoinet.

Prej këtej do të ishte me interes të vëzhgohej edhe më thellë, për shembull, se çfarë ndodh me ndjesitë nacionaliste, multikulturore apo kozmopolite të autorit, me përkatësimet politike apo shtresëzimin social të secilit prej heteronimeve, kur ai nënshkruan me Jovan Nikolaidis dhe kur nënshkruan Sandro Galeb apo me Joanis Arvaniti? Cili prej tyre shprehet më qartë dhe a mund të jenë ata, në fund të fundit, i njëjti autor, si një omniprezencë, pas përdorimit të heteronimeve, si formë e shumë personaliteteve në një të vetëm apo me të vërtetë secili prej tyre e ruan pavarësinë?

Është e dukshme se Jovan Nikolaidis nuk i krijon heteronimet vetëm e vetëm për t'u shprehur në stile të ndryshme, por për të shpikur një idiomë, për të hyrë në vetëdijen dhe nënvetëdijen e Tjetrit, për t'u shprehur në vokacionin e tij, si një alter ego e vetes dhe e Tjetrit. Ndërkaq, rasti Kierkegaard dhe rasti Pessoa ofrojnë mënyra të gjera interpretimi lidhur me rolin dhe ndikimet stilistike dhe përfaqësimet kuptimore të autorëve që përdorin heteronime.
Me ndarjen e identitetit letrar në personalitete të trefishtë shkrimtari Jovan Nikolaidis paraqitet si njohës mjeshtëror i teknikat të largimit dhe afrimit të Vetes nga Tjetri. Ai e shpik, zbulon, krijon Tjetrin nga brenda Vetes, duke e tjetërsuar botën fizike në botë virtuale përmes hereronimisë. Prej këtej mbetet e hapur udha për studiuesit, të cilët mund të hulumtojnë se çfarë ndodh me vetë Jovan Nikolaidisin, kur ky shkruan për Tjetrin me emrin e tij dhe kur shkruan për Tjetrin me njërin nga heteronimet që përdor (Sandro Galeb apo Joanis Arvaniti).

Forma të shfaqjes së Tjetrit në qytetërimet lokale


Jovan Nikolaidis dhe format e shumëllojshme të shfaqjes së teksteve të tij ndaj temave ballkanike dhe kureshtja për Tjetrin që rri pranë, e ka zanafillën me themelimin e së parës gazetë në gjuhën shqipe në Mal të Zi, me titullin "Kronika". Por nëse do të zgjedhim një gur shenjëtar, si të tillë mund të vendosim librin "Tespihet prej fosfori", botuar në Tiranë gjatë vitit 2009. Duke lexuar tekstet e këtij autori në harkun e 10-15 viteve të fundit, vëren se tek ai rri metafizika e "njeriu i revoltuar", portretin e të cilit Albert Camus e ka përshkruar si histori të mendimit që shkon paralelisht me historinë e rebelimit. Këto dy gjendje humane vihen në bashkëveprim jo vetëm kur përballen me padrejtësinë dhe zhgënjimin, por si akte rebeluese "që shprehin nostalgji për pafajësinë dhe bëjnë thirrje për thelbin e qenies". Te Jovan Nikolaidis kjo ndjesi ngre krye kur i duket të tejkalojë mendësinë e të vetëve dhe të vetvetes, për ta kaluar të drejtën në anën e Tjetrit, madje të bëhet si Ai. Me këtë krijimatri autori është njeriu që angazhohet dhe që nuk ndihet mirë kur mendjet e lira robërohen. Por, teksa lexon tekstet e Jovan Nikolaidisit në portalin "Plima", te "Letrat e reja ulqinake", te "Idetitetet tona", botuar në vitin 2013, te "Tespihet…" dhe te libri më i fundit "Shqiptarët dhe unë", të krijohet mendimi se ky autor ka poshtë lëkurës së tij hartën e Haemusit, Ballkanit Jugperëndimor apo Europës Juglindore, siç na pëlqen ta quajmë sot. Në çdo kapitull të librave të tij rreth temës së Tjetrit, shprehet kërkesa për multikulturë, diversitet, për një shoqëri me pluralizëm kulturor, kulturë polilinguistike, siç ndihet edhe shpresa dhe zhgënjimi, por jo dorëheqja e dorëzimi, e cila jo rrallë ka lodhur idealistët e stoikët. Në këto tekste lexuesi përplaset me njeriun që kërkon të vërtetën e thjeshtë dhe ka dëshirë për zgjerim të kuptimit të termit identitet dhe më shumë liri në komunikim.

Dilemat e shfaqura lidhen me dyshimin se ajo që po ndërtojmë i ngjan më shumë urave apo mureve, nëse po projektojmë të ardhmen apo po përtërijmë të kaluarën, duke iu rikthyer kompleksit të përuljes dhe i epërsisë në marrëdhënie me Tjetrin. Këtë fakt nënvizon edhe shkrimtari dhe studiuesi Vladimir Vojoniviæ kur, duke u shprehur për librin "Valdanos", shkruan se gjuha dhe literatura malazeze dëshiron të mbivendoset ndaj vlerave të kulturave të tjera që zhvillohen në atë vend, ndërkohë që këtë ndjenjë superioriteti nuk e shfaqin edhe ndaj kulturave të tjera. Nëse lexon krijimtarinë e Jovan Nikolaidisit si një vepër e pambaruar, një opera aperta, që plotësohet vazhdimisht, bëhet i qartë edhe ngulmimi i autorit për të na e sjellë Tjetrin / shqiptar jo vetëm më pranë, por sa më larg idealizimit. Kjo prirje bëhet e dukshme sidomos kur Tjetri / shqiptar paraqitet i shoqëruar me historinë e tij, të cilën autori dëshmon se e njeh jo vetëm për sa i brendashkruhet territorit që përkufizohet si Shqipëri në kufijtë e sotëm gjeo-politikë, por edhe të një hapësire më të gjerë ku jetuan dhe jetojnë shqiptarë, në Kosovë, Mal të Zi, Maqedoni e sidomos te arvanitasit dhe te arbëreshët e Italisë. Duke ndjekur argumentet, faktet, shpjegimet, ëndrrat dhe makthet, dëshirat e mira, urimet dhe mospajtimet e hapura, që autori shpreh gjatë rrugëtimeve të tij në Shqipëri dhe Kosovë, duket se shkrimtari Jovan Nikolaidis shfaqet i zhveshur si prej etnofilisë ashtu edhe përballë etnofobisë. Ai vazhdon të pohojë atë që ka filluar të thuret që herët në Epos: pranimin e Tjetrit jo si armik, por si të barabartë e ndonjëherë edhe si më me shumë virtyte e cilësi, siç e gjejmë në disa verione në Epos. Autori i lëshon gjithmonë e më shumë vend konceptit se pozita më e këshillueshme ndaj Tjetrit nuk është armiqësia dhe konstatimi i armiqësimit, por përfillja e tij si i ndryshëm nga ti dhe i barabartë. Ky autor e shpreh qartë nevojën që ka shoqëria ballkanase ai për vetëidentifikim ashtu edhe për pranimin e Tjetrit, ndaj dhe vëzhgimet përpiqen t'i shmangen me sa munden rimitizimit. Në përfundimet e tij duket se shoqëria ballkanase nuk ka arritur ende t'i shfaqë pa inferioritet vlerat, edhe pse e di se është e qarkuar nga "qytetërime lokale" dhe globale, që kanë prirje të theksuara narcizmi. Tjetri i Jovan Nikolaidisit i rri pranë përfytyrimit të Tjetrit të Ryszard Kapuscinskit, të cilin e "takojmë përgjatë rrugës dhe nëpër botë në një mënyrë të dyfishtë: si "person si ne të tjerët", me "gëzimet dhe pikëllimet e tij", por edhe si një person të dytë, "i cili përputhet me të parin dhe që është bartës i karakteristikave racore dhe të një tjetër kulture besimi dhe bindjeje".

http://www.gsh.al/2019/07/14/tjetri-ne-krijimtarine-e-shkrimtarit-jovan-nikoladis-heteronimia-krijuese-e-identitetit-te-shumefishte/

27 June 2019

Reading Balkans - A Farewell Reading - Marko Tomaš

A Farewell Reading - 

POETEKA dhe Marko Tomaš ju ftojnë sonte, dt. 27 qershor 2019, për t'u përshëndetur në mbëmjen e fundit të qëndrimit të poetit dhe eseistit në Rezidencën letrare POETEKA Tirana in Between.

Përshtypje udhëtimi, bashkëbisedim dhe lexime në Hemingway Tirana, ku veç të tjerash, gjendet dhe një tabelë e vogël ku shkruhet: KËTU NUK FLASIM PËR POLITIKË ;) edhe pse poezitë dhe eseistika e Marko Tomaš nuk e përjashton këtë, sidomos kur shkruan për BULEVARDIN E REVOLUCIONIT POPULLOR dhe "automobilat e shiun që bie papushim, mbi Rrugën e së vërtetës, Rruga e rrenave dhe autostradën e shkretëtirës; për MËHALLËN e tij, ku proletarët e dikurshëm do të fillojnë grindjet e përditshme; dhe për NJERËZIT E TIJ, emigrantë të shpërndarë në qytete të largët, jetimë të pastrehë, si shumë nga djemtë dhe vajzat te Dickens-i, që pijnë në bare, që çojnë fëmijët në shkollë, që kanë iluzione dhe vegime, që nxitojnë për në punë, që urinojnë në hyrjet e banesave dhe lajnë enët në restorante qpo kudo që t'u dalë punë.

Eja sonte në orën 20 te Hemingway Tirana - Rruga "Kont Urani".

26 June 2019

Antologjia e poezisë bashkëkohore shqiptare Në Finlandë

Botohet në Finlandë Antologjia e poezisë bashkëkohore shqiptare

Nga datat 13 deri më 16 qershor 2019, në qytetet finlandeze Tampere dhe Lahti u përurua Antologjia më e re e poezisë shqiptare në finlandisht. Titulli i antologjisë është "Na ishte njëherë shpresa", në gjuhën finlandeze "Olipa kerran toivo". Kjo antologji u përkthye nga origjinali nga Silvana Berki dhe u botua nga "Aviador Kustannus", me asistencën profesionale të shkrimtarit Aleksanteri Kovalainen dhe kujdesin në botim të Vesa Tompuri.
Kjo Antologji me titull domethënës ka bërë bashkë 25 poetë bashkëkohorë shqiptarë, që shkruajnë në gjuhën shqipe, pavarësisht nga vendi në të cilin jetojnë. Për ta përuruar këtë Antologji, në veprimtaritë e organizuara me këtë rast, morën pjesë poetja dhe skenaristja Natasha Lako dhe poeti e prozatori Arian Leka.
Në veprimtari, përveç dashamirësve të poezisë morën pjesë edhe emra të shquar të poezisë bashkëkohore finlandeze, si akademikët Kristi Kuuronen, Kari Aaronpuno, si dhe poete e prozatorë si Hannu Luntiala apo poetja Saara Metsäranta. Gjatë përurimeve Natasha Lako dhe Arian Leka shkëmbyen mendimet e tyre me lexuesin finlandez si dhe zhvilluan një bashkëbisedim me prozatorin e njohur finlandez Hannu Salama. Parathënien e Antologjisë, kushtuar kryeshisht gjuhës shqipe, historikut të saj dhe poezisê shqipe e ka shkruar poeti dhe studiuesi Gazmend Krasniqi, i cili zbardh për lexuesin finlandez momente të spikatura në poezinë shqiptare, që prej fillimeve të saj e deri në ditët e sotme. Përveç përzgjedhjes mbi kritere profesionale të autorëve dhe shënimeve shoqëruese për çdo autor, Antologjia – Olipa kerran toivo merr vlerë të veçantë edhe për organizimin veçantë të lëndës letrare. Kjo pasi në këtë Antologji, si rrallë herë më parë, bota poetike e shqiptarëve vjen e unifikuar në një panoramë të gjerë e gjithëpërfshirëse.
Në brendi të saj ka poetë të trevave ku poezia shkruhet shqip, duke filluar nga poezia bashkëkohore që shkruhet në Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë e Veriut, në Mal i Zi dhe te arbëreshët e Italisë. Një paraqitje te tillë poeti Arian Leka e cilësoi si një hartë poetike për të mbërritur në viset e shpirtit shqiptar, por edhe një udhërrëfyes ku përveç peizazhit me lumenj e me dete, me male e me qytete, shfaqen edhe relievet e historisë dhe shqiptarit. Ideja e një projekti mbi Antologjinë – Olipa kerran toivo filloi tre vjet më parë. Emrat e poetëve të përfshirë në të janë: Dritëro Agolli, Ismail Kadare, Xhevahir Spahiu, Fatos Arapi, Mimoza Ahmeti, Suzana Zisi, Luljeta Lleshanaku, Agron Tufa, Sokol Zekaj, Gazmend Krasniqi, Adem Gashi, Ndue Ukaj, Sabri Hamiti, Kujtim Shala, Ramadan Musliu, Selajdin Saliu, Eqrem Basha, Xhevdet Bajraj, Anton Gjojcaj, Marg Shilipa, Zef Skiro Di Maxho, Mario Belizzi, Katerina Xukaro, Lindita Ahmeti dhe Lulëzim Haziri.



Domethënia e Antologjisë sipas përkthyeses Silvana Berki

"Po çfarë përfaqëson dhe çfarë ka të veçantë në këto fakte dhe në këtë Antologji?",- përgjigjet përkthyesja Silvana Berki gjatë bisedës në një panel debati mes përkthyesish zhvilluar në Lahti. "Në pamje të parë duket sikur nuk ka asgjë të veçantë, pasi të gjithë autorët janë shqiptarë me prejardhje dhe rrënjë dhe të gjithë ata flasin dhe shkruajnë në gjuhën shqipe. Por dua të theksoj veçanërisht faktin se gjatë procesit të përkthimit të poezive unë vetë kuptova se nuk isha thjesht dhe vetëm një përkthyese e poezisë nga gjuha shqipe në finlandisht, por edhe mbartjen së kuptimeve te reja brenda rrafsheve të shumta dhe të pasura kuptimore nga shqipja në shqip. Kjo për arsye sepse ashtu sikundër edhe jeta, gjuha zhvillohet dhe jeton brenda kohës së vet e jo veç brenda kufijve gjeografik në të cilët ajo kufizohet. Përmes këtyre poezive unë kuptova edhe më thellë larminë dhe dallimet jo vetëm të shqiptarëve me kulturat e tjera, por edhe mes kulturës së brendshme, ku shqipfolësit jetojnë mes gëzimeve dhe brengave të tyre. Përmes këtij libri kuptova më thellë edhe pasurinë e madhe gjuhësore të trevave ku shkruhet kjo poezi, pasurinë leksikore, format e begata të shprehjes, ku jo vetëm thellësia e mendimit të poetëve, por herë-herë ishin edhe të shprehurit e ndryshëm, ndikimi i dialekteve që edhe pse ma bënin përkthimin pak të vështirë, më pasuronin në të njëjtën kohë, duke më dhanë shumë dhe duke ma pasuruar fjalorin."

Natasha Lako: Jo vetëm një akt letrar, por edhe një akt human


Nuk mund të lihet jashtë vëmendjes edhe fakti që u nënvijëzua Natasha Lako dhe Arian Leka gjatë përurimit dhe që lidhet me përfytyrimin e krijimit të një ure të re komunikimi mes dy kulturave dhe dy gjuhëve që njihen pak mes tyre, edhe pse janë pjesë e kontinentin europian. Natasha Lako në fjalën e saj u ndal gjerësisht në çështjen e lirisë në letërsitë nën diktaturë, mbi temën e disidencës letrare dhe rolin emancipues të poeteve femra brenda një kulture me trashëgimi patriarkale. Ajo ofroi përvojat e saj të pasura si poete dhe si skenariste e mirënjohur, duke ofruar një panoramë më të gjerë e më të qartë mbi autorët që shkruan nën të ashtuquajturën "metodë të realizmit socialist" dhe letërsisë bashkëkohore shqiptare. Paraqitja e saj tërhoqi vëmendjen e të pranishmëve dhe nxiti debatin mbi njohjen e kësaj faze jo shumë të shfaqur dhe shpesh të keqkuptuar të krijimtarisë letrare në Shqipëri.

Atmosfera e krijuar nga botimi i Antologjisë bëri të mundur që kjo ngjarje të mos vështrohet vetëm si një akt letrar, por edhe një akt me dimension human i mbërritur në kohën e duhur. "Kjo pasi që nga pikënisja e këtij projekti i përkthimit të poezive ka mbajtur parasysh këtë dimension", shprehet përkthyesja Berki. "Ka nisur prej pozicionit tim si emigrante fillimisht, por nga dhe zhvillimet e mia të mëtejshme, ku rol të veçantë ka luajtur këndvështrimi i shkencave sociale (formimi im shkencor) që priret të mbështesë kombet e vegjël, gjuhët e tyre dhe përhapjen e këtyre kulturave në mbarë Europën. I ashtuquajturi "kolonializmi gjuhësor" për shembull, sidomos në kohërat postmoderne, është zgjeruar me anë të teknologjisë dhe "gjuhët e mëdha", anglishtja, gjermanishtja apo ajo ruse, mes të tjerash, duket e kanë kolonializuar kulturalisht pothuajse të gjithë botën. Gjuhët e tjera të kombeve të vogla, si shqipja apo finlandishtja mbeten të panjohura dhe komunikojnë pak si letërsi."
Me përfundimin e kësaj nisme të bukur, që u finalizua me botimin e Antologjisë, falënderimet shkojnë për institucione si Kohne Aääatiö, që iu bashkuan idesë dhe realizimit të këtij projekti poetik, që promovon shkëmbimin mes kulturave.

"Ëndrra ndez ëndrrën", theksoi në fjalën e saj hyrëse përkthyesja Silvana Berki. "Tre vjet më parë ishte antologjia e poezisë bashkëkohore finlandeze në shqip dhe tani janë poetët shqiptarë në finlandisht. Shpresoj që tani, kur themelet janë hedhur mund të ecim drejt të panjohurave edhe më të bukura, duke menduar për projekte të tjera, edhe më të gjera, duke i dhënë kulturës dhe letërsisë shqiptare edhe më shumë frymëmarrje. Kjo ngjarje kulturore që nisi me Antologjinë, e cila mori vlerë dhe domethënie të veçantë tregon se veç ëndrrës dhe shpresës tani kemi një realitet të prekshëm. Në katër ditë, qytetet finlandeze Tampere dhe Lahti organizuan veprimtari të shumëllojshme, në të cilat u përfshinë disa nga institucionet kryesore të jetës kulturore të qyteteve përkatëse, të cilat e bënë përurimin e Antologjisë – Olipa kerran toivo pjesë të programeve kulturore kombëtare e ndërkombëtare, ku u fol për poezinë shqiptare, ku u dëgjua poezia e shkruar në gjuhën shqipe.


Arian Leka në "LIWRE International Writers' Reunion"

Përveç veprimtarive përuruese, Arian Leka mori pjesë si studiues edhe në bienalet e mirënjohur "International Writers' Reunion – LIWRE", që u zhvillua në Lahti nga datat 14 deri në 16 qershor. Në këtë veprimtari të mendimit elitë Arian Leka paraqiti punimin e tij mbi temën "Writer's nature", i cili u publikua në anglisht dhe në finlandisht. Tema e artikullit të titulluar "Erasing the Other from the Weather Map", duke u ndalur më së shumti në temat e përjashtimit të "Tjetrit" nga kultura, mbi kulturën e "Tjetërsimi", tezën nacionaliste të eksperimentimit puritan mbi "letërsitë e vogla" dhe "luftën" absurde të spastrimit të gjuhës së "kulluar" letrare nga ndikimet dhe huazimet e çdo forme (oriantalizma, oksidentalizma, globalizma etj), mbi krijimin e një "gjuhe të (s)pastruar" shqipe, përfytyrimin e gjuhës si një "kamp përqendrimi", në të cilin nuk ka vend për të ndryshmin dhe të huajin, mbi fjalët klandestine dhe fjalët emirante në trupin e gjuhëve ballkanike si dhe çështje të urrejtjes kulturore dhe armiqësimit të kulturave fqinje.
Përveç pjesëmarrjes në bienalen unike "International Writers' Reunion 2019" (që, duke filluar nga vitit 1963 ruan reputacionin e një prej forumeve më të rëndësishme të letërsisë dhe mendimit europian, në të cilin kanë marrë pjesë më shumë se një mijë autorë, studiues e shkrimtarë, mes tyre disa laureatë të Çmimit Nobel), Arian Leka dha edhe një intervistë për gazetaren Erja Toumaala, e cila u transmetua përmes valëve të stacioni publik të radios finlandeze YLE.
Vëmendje të veçantë për pjesëmarrësit solli edhe ligjërata e Arian Lekës mbi vonesat në proceset shoqërore dhe mbi fenomenin vonesë në kultura dhe sidomos në letërsi: Kësaj teme autori shqiptari i kushtoi pjesën hyrëse të ligjëratës, i titulluar "Pesë minuta vonesë në histori."
Në fund Arian leka paraqiti edhe dy dokumente që dëshmojnë forma të marrëdhënies në distancë mes shoqërisë finlandeze dhe asaj shqiptare. Bëhet fjalë për dy tekste botuar përkatësisht në "Demokratia", e vitit 1929, kur mendimtari Branko Merxhani sjell në vëmendje sistemin arsimor dhe atë politik finlandez, duke shkruar: "Të gjitha vendet e qytetëruara i kanë dhënë rëndësinë më të madhe shkollave fillore, duke i quajtur këto si guri themelor të jetës edukative kombëtare. Një komb nuk mund të jetë i sigurtë për të ardhmen e tij pa organizuar një ushtri ideale e të fortë mësuesish. Statuti i një Shteti të ri si Finlanda, qytetarëve analfabetë u ka mohuar të drejtat politike."
Dokumenti i dytë që Arian Leka paraqiti përballë publikut finlandez lidhet me një artikull të botuar po në "Demokratia", e vitit 1932, ku sërish Branko Merxhani i referohet Johan Vilhelm Snellman-it, filozofit, burrit të shtetit dhe njërit prej krijuesve të Finlandës moderne. Duke ia drejtuar jo pa pikëllim shqiptarëve të 87 viteve më parë Merxhani shkruan se ne shqiptarët janë "një popull i vogël si finlandezët dhe s'kemi tjetër mjet për të mbrojtur veten përveç sa ta çlirojmë popullin tonë nga skllavëria dhe errësira e paditurisë. Vetëm një kulturë kombëtare dhe një qytetërim, më i lartë nga ai që kanë fqinjët tonë, do të mundin të sigurojnë të ardhmen tonë!"
Ndërkohë, për të cilësuar rolin e intelektualit në shoqëri autori sjell fjalët e J. V. Snellman-it, ku mes të tjerash shkruhet : "Intelektual nuk do të thotë të veshëç roba të modës, kapello të kohës dhe kollaro që shkëlqen. Grupi intelektual është si truri i një populli. Kombi nuk ju mësoi që të merni një rrogë të majme dhe të dëfreni mbrëmanet nëpër kafenetë, duke lojtur kartëra dhe domino. Të gjithë të diturit e kanë për detyrë të përpiqen për lartësimin e arsimit kombëtar, për të sgjuar ndërgjegjen kombëtare dhe për të forcuar vullnetin kombëtar. Mësouni fshatarëvet, puntorëvet dhe klasavet të varfëra të qyteteve një mënyrë më të mirë për të jetuar!"

24 June 2019

Marko Tomaš - READING BALKANS - POETEKA Writer's in Residence

READING BALKANS - POETEKA Writer's in Residence

Marko Tomaš - 3 poezi


NJERËZIT E MI


Njerëzit e mi janë shpërndarë në qytete të largët.
Zgjohen në Saigon dhe Managua.
Pinë në baret e Zagrebit dhe në parapetet e Splitit.
Ngadalësojnë ritmin gjatë netëve në Sarajevë.

Njerëzit e mi çojnë fëmijët në shkollë rrugëve të Vjenës.
Kanë vegime nën qiellin e Berlinit.
Ata nxitojnë për në punë përme Parisit.
Luajnë muzikë me banxho bareve të Edinburgut.
Dhe ushtrohen në joga në Sombor.
Njerëzit e mi urinojnë në hyrjet e banesave në Beograd.
Bëjnë dashuri në Bosfor.
Tregojnë shaka të kripura në kopshtet e Mostarit.
Lajnë enët në restorantet e Kopenhagenit.
Kërkojnë një qoshk me diell në Oslo.
Jetimë të pastrehë, si shumë nga djemtëe vajzat te Dickens-i.

Populli I'm - them.


BULEVARDI I REVOLUCIONIT POPULLOR


Asgjë përveç një reklame të madhe Qyteti i Dritave
disa automobila dhe shiut që bie papushim
ose të paktën ashtu duket
në Bulevardin e Revolucionit Popullor

Rruga e së vërtetës, rruga e rrenave, rruga kryesore e shkretëtirës
me rrënojat e apartamentit të teze Fatimesë
dhe dy radhë pemësht shterpë
në Bulevardin e Revolucionit Popullor

Këtu nuk ka adresa për të marrë postën
nuk ka kalimtarë të rastësishëm
Asgjë përveç atij shiut të imë që vret çdo gjë
në Bulevardin e Revolucionit Popullor


MËNGJES NË MËHALLË


Është mëngjes - e martë!
Pranvera është e majme
si maçok i tredhur.
Pas mureve të lartë të shtëpive në mahallë
dikush zgjohet nga kolla.

Pamja e përhumbur e Paul Celanit
mbërthyer në majë 
të një selvie.
Pushon atje
si një Diell i fikur
duke lëshuar gjalpin verdhan të dritës.
Shtëpitë, kështjellat
Shpërthejnë nga brenda
Duke qëndruar mbi rrënoja.
Mënyra se si dikush përtyp ushqimin
mund të kthehet lehtë në përvojë të padurueshme.
Dikush gjen strehë në një ëndërr
sikur ikën përballë barbarëve.
Dikush zgjohet pa dëshirë duke u futur
Në koracën e së ardhmes afatshkurtër
shenjuar nga paratë
që duhen lënë mënjanë për shërbimet.
Në fakt, nata ka ngjyrën e kafesë.
Së shpejti proletarët e dikurshëm do të fillojnë grindjet e përditshme.

________

Marko Tomaš është autori fitues i bursës "Reading Balkans", për qëndrim në Rezidencën letrare "Tirana in Between" gjatë muajit Qershor.
ProgramI READING BALKANS organizohet nga POETEKA, bashkëmbështetur nga "Europa Krijuese" i Bashkimit Europian dhe TRADUKI. Gjatë qëndrimit të tij autori do të ketë takime dhe lexime letrare në mjedise publike dhe intervista. Krijimtaria e tij poetike si edhe esetë po përkthenen në gjuhën shqipe.
Poezitë dhe esetë e Marko Tomaš janë botuar në Kritična masa (kroatisht, gjermanisht, anglisht).
Marko Tomaš (Ljubljana, 1978) ishte një nga themeluesit dhe redaktorët e revistës letrare Kolaps në Sarajevë. Ai ka punuar si gazetar dhe radio dhe ka botuar gjerësisht në të gjitha gjuhët e rajonit.

Ai është poet i një sensualiteti të rrallë, mjeshtër i përsosjes dhe skalitjes emocionale të fjalës, ku spikat bohemianizmi, që të kujton disi një Leonard Cohen të ri.

Duke filluar nga viti 2002 e deri në vitin 2015 Marko Tomaš ka publikuar tetë libra, mes tyre janë edhe "Nënë, jam i suksesshëm (2004), Jeta është shaka (2005), Marko Tomaš dhe poema të tjera (2007), Lamtumirë fashistë (2009), Biseda mesnate (me Mehmed Begić) ), Bulevardi i Revolucionit Popullor (2013), Libri i lutjeve të zeza (2015) etj.

Marko Tomaš qëndroi 1 muaj në Tiranë, si mik i Rezidencës letrare POETEKA - Tirana in Between. 

Në fundjavë Marko Tomaš do të ketë një lexim publik për miqtë e tij në Tiranë.


21 June 2019

Fjala e poetit Arian Leka me rastin e marrjes së çmimi ndërkombëtar "Skeprti poetik"

Çmimi ndërkombëtar "Skeptri poetik"

shkon për shkrimtarin shqiptar Arian Leka

Presidenca e Shoqatës së Shkrimtarëve të Maqedonisë dhe Juria e ngritur prej saj ka vlerësuar me çmimin ndërkombëtar prestigjioz "Skeptri letrar 2019" poetin Arian Leka, si autorin përfaqësues nga poezia e sotme europiane. "Skeptri letrar" është çmimi më i rëndësishëm i Shoqatës së Shkrimtarëve të Maqedonisë dhe u ofrohet atyre autorëve që në veprën e tyre kanë prurje me vlera të larta estetike. Përveç trofeut, poetit Arian Leka ky çmim i sjell edhe botimin e një libri me poezi të zgjedhura përkthyer në gjuhën maqedonase, në gjuhën angleze, përballë tekstit në gjuhën shqipe. Krijimtaria e Arian Lekës është botuar edhe më herët në gjuhën maqedonase. Në vitin 2016 romani i tij me titull "Gjarpri i shtëpisë" u publikua nga shtëpia botuese e suksesshme "Goten".

Ky botim u shoqërua me një pasthënie nga Akademiku dhe shkrimtari i shquar Luan Starova, i mbajti edhe fjalën ceremoniale në dorëzimin e çmimit "Skeptri letrar 2019", cili mes të tjerave shkruan: "Arian Leka, me veprën e tij poligrafe letrare si poet, tregimtar dhe romancier, eseist, përbën gjeneratën më të re të shkrimtarëve shqiptarë e cila çlirohet në mënyrë radikale nga socrealizmi, duke iu afruar poetikës së romanit modern europian".

Më fort sesa fjalët

Atëherë kur, sipas babait, kisha arritur moshën e duhur për të mbajtur në kyçin e dorës një orë të gjallë – siç babai quante vetëm orët me kurdisje – ai më dhuroi një Zeppelin.
Ishte mekanike. Nga ato që, për t'i dalluar nga orët vetëkurdisëse apo nga orët elektronike, i quajmë sahatë. Kishte një fushë me ngjyrë si prej argjendi. Numra të dukshëm, ku dymbëdhjeta dhe gjashta vërtet mungonte, por data dallohej mirë. Thua se e vetmja gjë e rëndësishme brenda asaj hapësire të përsosur rrethore ajo ditë.
Nuk e bleu. Thjesht e hoqi nga kyçi i dorës së tij dhe ma dha. E vendosa në kyçin tim, duke e mbërthyer fort te pulsi, pa e ditur se me isha futur midis dy kundërshtarëve të fuqishëm: durimit (që dikur sos) dhe kohës (që gjithmonë shkon).
Prej vitesh jam përpjekur të kuptoj domethënien e atyre pak fjalëve që babai tha, në çastin kur e la në dorën time orën e tij. Foli me zë aq të ulët, sa duhet t'i merrja vetë me mend se për çfarë bëhej fjalë:


– Si Zeppelin!
Kaq!
– Si Zeppelini..?!
Thua se Zeppelini nuk ishte një orë dore me akrepa që maste kohën, por ndonjë pelikan me krahë të rëndë prej metali, ndehur mes 9-ës dhe 3-shit për fluturime të largta përmes detit, si ato të babait apo midis 1-shit dhe 2-shit, si kthimet e mia nga shkolla.
Babai nuk foli. Çfarë kishte për të më dhënë ma kishte dhënë. Dhe çfarë kishte për të më thënë ma kishte thënë. Siç dinte ai. Pa shumë fjalë. Mbaj mend se vura veshin mbi orën për të dëgjuar tiktakun si të mos besoja se Zeppelini ishte i gjallë. Akrepat vëriteshin, data ndërrohej, por mekanizmi i brendshëm nuk lëshonte zë.
Kalimi nga zemra e tim eti, që sot nuk rreh më, tek zembereku i Zeppelinit, që vazhdon të punojë për bukuri, duket si fluturim drejt bukurisë mekanike të futuristëve. Por gjithë sa kam kuptuar deri më sot nga heshtja që pllakosi kur im atë më dhuroi orën e vet të fundit / orën time të parë – mund të përmblidhet me fjalët, që i atij shkonin përshtat:
– Ngrihu, po të duash, lart. Bëj ç'ke për të bërë, por pa zhurmë. Dhe mos ia lodh kokën njeriu me fjalë.
Por a është e mundur që, nisur nga kjo epikë e përkorjes, ta shprehësh mirënjohjen përmes fjaleve që nuk bëjnë zhurmë? A mund ta them pa fjalë të bujshme se jam i gëzuar që e ndaj me ju këtë çast vlerësimi dhe që ndodhem në këtë sallë të mbushur me njerëz të dashur dhe ku nga skulpturat dhe portretet e varura në mure na vështrojë sytë e poetëve më të mirë të një vendi fqinj? A mundem ta shpreh përzemërsinë pa fjalë të mëdha, për nderin që Juria më ka bërë, duke i dhënë krijimtarisë sime çmimin ndërkombëtar "Skeptri poetik" për vitin 2019? A vlen ende sot modeli i fluturimit të heshur të Zeppelinit, kur gjithçka është bërë më të zhurmshme, kur gjithkush, siç A.Warhol paralajmëronte, bëhet i famshëm në 15 minuta, duke krijuar rreth vetes gjithmonë e më shumë zhurmë?
Shpjegohem disi po të them se kam lindur në vitin 1966, si pjesë e atij brezi, të cilit i mësonin ta shprehte mirënjohjen heshturazi, me vepra, jo me fjalë. Ky modelim i të shprehurit të kënaqësisë pa fjalë shungulluese krijon në kujtesën time një baticë, e cila përpiqet të fshijë gjurmët e fëmijës, që i lidh përherë kujtimet me emrin e atij qyteti mijëvjeçar, Durrësit, me historinë, me njerëzit dhe me detin e tij.
Çfarë ndodhi një vit pas lindjes sime? Viti 1967 – ateizmi. Viti 1968 – dalja e Shqipërisë nga Traktati i Varshavës dhe fillimi i izolimit, i mbylljes ndaj prej botës që fillonte nga deti që m'u gjend përballë. Pastaj një heshtje e gjatë. Nga vendasit dhe të huajt mbi atë që po ndodhte brenda kampit të shpallur kopësht i lulëzuar.
Por njeriu e kupton me vonesë se peizazhi përballë ndikon fort tek ai. Në rastin tim peizazhi përballë ishte deti. Deti u bë korniza edhe peizazhi brenda saj. Por shtetet, sidomos ato me fytyrë totalitare, kujdesen për kornizën, jo për peizazhin. Ndaj deti për mua merrte gjithmonë e më shumë formën e tejqyrës që afron pamjet. Ajo që pashë nga ky zmadhim nuk ishte ajo që do të kisha dashur të kisha parë.
Deti im nuk ishte i bukuri i deteve, të cilit poetët i thurnin vargje dhe prozatorët e përshkruar si hapësirë lirie. Deti im ishte ndryshe. Fondi i gjuhës shqipe nuk është i varfër në fjalë që shënjojnë emra me llojet e valëve, por deti i fëmijërisë sime dukej se nuk ishte i zoti të prodhonte as dallgë të fuqishme me kreshta të mëdha dhe as tallaze. Vetëm valë, dallgëzime të vogla e sulavëza mund të krijonte ai. Edhe këto deti im i krijonte heshturazi, pa zhurmë, pa fjalë, sikur dikush i kishte mbyllur gojën duke e kthyer nga gjëmues në vuv apo sikur diçka e pengonte ta nxirrte jashtë klithmën e brengës së një deti pa të drejta, një deti të shndërruar në skllav, që mbante mbi shpinë vetëm maune dhe anije të rënda pune, si hamall.
Michel Foucault gjykon rreptë, por drejtë, kur shkruan se në qytetërimet pa anije, ëndrrat thahen, spiunazhi zë vendin e aventurës dhe policia merr rolin e piratëve. I tillë ngjante deti i fëmijërisë sime. I nënshtruar. Det kokulur dhe fajtor. Det i shfrytëzuar deri në palcë. Det që punoi me tre turne, si prindërit, për të sjellë pak më shumë mirëqenie e gëzim në shtëpi. Prej të njëjtit det kishin mbërritur edhe armiqtë. Ndaj ishte rrethuar me tela gjembash dhe ruhej me ushtarë, sikur deti të ishte kazermë apo repart ushtarak.
Kujtoj një video të Pink Floyd, Louder than Words, ku shfaqet një popull të cilit i ka humbur deti. Mes atij populli gjendet edhe një fëmijë. Mbi letër prindërit i kanë pikturuar një hartë, brenda të cilës duket edhe një pellg me ngjyrë blu. Ngjason me Mesdheun. Mare Nostrum – shndërruar në Mare Mortum nga emigrantët e mbytur gjatë dekadave të fundit, mes të cilëve kanë qenë të shumtë edhe shqiptarët, për të cilët ky det u shndërrua varr. Fëmija zbraz mbi pellgun e pikturuar një grusht me kripë, që pellgu t'i ngjajë detit, të bëhet i hidhur, si lotët që derdhëm për të mbyturit tanë. Mbi këtë det, mbi detin – hartë, të sajuar mbi letër, fëmija lëshon një anije prej prej letre dhe fillon të imitojë lundrimin: aventurën që i ka munguar në jetë.


Fëmija të cilit i ka humbur deti jam unë. Sa herë që e gjej, e tregoj. Më kishe mbetur vetëm një mundësi. Ta rikrijoja. Më vetmi. Në heshtje, sidomos. Një det për vete, për paraardhësit, për pasardhësit dhe për të ngjashmit e mi. Një det pengesë, por edhe një det mundësish. Nisur nga vetja, për të mbërritur drejt fatit të vendit, duhet ta ribëja si hapësirë lirie detin tim të brendshëm.
Prej këtej mund të them se asnjë kulture tjetër detare në Evropë, veç kulturës shqiptare, nuk i është vënë aq shumë në pikëpyetje dhe madje mohuar marrëdhënia si me detin e përgjithshëm ashtu edhe me detin intim. Ja përse venë në det mendimet dhe ja përse kujtimet për këtë det të kyçur, sidomos kujtimet që nuk bëjnë zhurmë, vrasin njëlloj si arma me silenciator, duke të krijuar njëkohësisht ndjenjën e fajit edhe pa qenë fajtor.
Kur më dhuroi Zeppelinin e tij të dorës im atë ndoshta nuk e ka ditur se Lasgush Poradeci, ky poet i mrekullueshëm shqiptar nga bregu përballë liqenit tonë të përbashkët, mendonte se poeti mban përgjegjësi për gjithçka që ndodh. Edhe pse përpiqem t'i shmang ndaj pyetjes "pse shkruaj", ndonjëherë e besoj edhe vetë se mw gjasë shkruaj ngaqë nuk kam kujtesë fort të mirë; se e shkruara e mbron asgjësimin e kujtesës, duke e ruajtur njëkohësisht edhe nga manipulimet e bashkëkohësve dhe të pasardhësve. Nuk dua që të tjerët t'i harrojnë, sidomos disa nga pamjet që pashë në kohën kur fëmija nis të plotësohet si njeri.
Dhe një nga kujtimet e pashlyeshme të asaj kohe lidhet me mungesën e lirisë. Ishin të burgosurit. U shfaqën befas në mes të lagjes ku banoja me familjen, kur unë isha ende 7 vjeçar. I pashë kur hëngrën ushqim. Kërkuan ujë. U dhamë. Pastaj u kthyen për të vazhduar punën, duke kontrolluar se mos kishin plumbçat që tregonin drejtësinë e murit luajtur vendit. Me ato mjete ata sajuan banjat, ndanë dhomat e gjumit nga dhomat e ndenjes, ku ne dhe fqinjët e ardhshëm do uleshin për të parë në ekran lajmet me fitore, me armiq dhe me tradhtarë të atdheut dhe të shtetit. Nga të rriturit dëgjova se ata njerëz kishin rënë. Procesi ishte besueshëm dhe i njëkohshëm. Ata kishin rënë në burg. Unë kisha rënë në i mësime. Kisha rënë për herë të parë edhe në dashuri. I rrethuar nga zhurmat shkruaj, që ta rifitoj heshturazi, nga pak dhe për çdo ditë lirinë e mendjes, në një shoqëri që nuk është çliruar ende nga e kaluara dhe ku e përditshmja nuk ofron shpesh diçka të re.


Ndaj dhe mes tallazitjesh të tilla të kujtesës Skeptri i sotëm poetik më bëhet i afërt me trifurkun e zotit të detrave, Poseidonit, i cili në mitologjinë detare të shqiptarëve njihet si Redon. Me atë skeptër tridhëmbësh zoti i detit krijoi kalin, kalin që shfaqet në Skeptër dhe që nuk ngjan aspak me kuajt e ngrirë në sheshet e parqet e qyteteve ballkanike të mbipopulluar nga kalorësit, por me kalin si simbol universal i shpirtit të lirë, metaforë turfulluese e çlirimit dhe e rendjes së përhershme drejt lirisë.
Veçse ende nuk di se si imazhet e kujtimeve të tilla, së bashku me kujtimin e një biblioteke brenda barkut të një anijeje, u shndërruan në poezitë që ju keni sot në duar, si pjesë e këtij botimi të bukur, ku dy poetë rrinë përballë si totemet e gdhendura në këtë Skeptër. Më shumë sesa me autoritetin apo sundimin, simbolikën e veçantë të një skeptri poetik dua ta lidh me zgjerimit të vetëdijes dhe pranimin e Tjetrit në Ballkan.
Kujtoj gjithashtu edhe mëngjesin e një dite janari, kur Prof. Sonja Stojmenska-Elzeser më telefonoi për të më njoftuar vendimin e Jurisë se isha shpallur fitues i këtij çmimi me domethënie për jetën time si dhe për të më pyetur (siç protokolli i mirësjelljes në raste si ky e kërkon) nëse e pranoja çmimin.


Ndjesia e parë pas këtij komunikimi lidhej me nevojën për ta ndarë me dikë Tjetër lajmin e mirë. Po me kë? A janë ende të shumtë ata që arrijnë të gëzojnë për Tjetrin, sidomos kur ky Tjetri është një l'étranger / overseas – ardhur nga dete të huaj? Tingëllonte sikur përndiqesha nga vargu "sot kam gjithçka, por s'kam me kë e ndaj." Përpiqem të kuptoj. Pasi mezi kanë dalë, por jo edhe shkëputur krejtësisht nga fatet tragjike, për të kapur me mundim ritmin e kohërave moderne, popujt e lashtë të Ballkan e krijuan si vetëmbrojtje një mendësi. Për këta popuj vetëm dhimbja dhe brenga janë të rënda dhe se se për t'i mbajtur e përballuar ato duhen miq dhe dashamirë.
Ndryshe nga sa besohet edhe gëzimi peshon. Madje rëndë. Për ta përballuar edhe gëzimi duhet ndarë në pjesë më të vogla. Gëzimi duhet ndarë. Me ata që gëzojnë për Tjetrin, për të panjohurin, të huajin, të ndryshmin nga ne. Por gëzimi duhet ndarë edhe me ata që nuk e kanë njohur gëzimin për Tjetrin. Gëzimi duhet ndarë me sivëllezër e simotra të besimit se Bukuria mundet ta shpëtojë botën, siç Dostojevski besonte. Në një kohë ku e shkuara po zhduket dhe e ardhmja është larg, na mbetet të çmojmë të tashmen, këtë çast, ditën që po shkon pa zhurmë teksa ne jemi përballë.
Ndaj edhe sot ndihem thellësisht mirënjohës kundrejt fjalëve vlerësuese ndaj poezisë sime dhe veprës së paraardhësve që ngritën ura, që shkrimtari i shquar, Akademiku Luan Starova, i cili më mirë se kushdo tjetër i ka shprehur metaforat e emigrimit dhe mundimeve ballkanike. E ndaj këtë kënaqësi me Robert Alagjozovskin, mikun e hershëm, njeriun mendjehapur, përkrahësin e vlerave dhe bashkëpunimit mes fqinjëve dhe botuesin tim të parë në gjuhën maqedonisht. E ndaj gëzimin me Mirjana Ilieva-Jasharin dhe me përkthyesin e librit të botuar enkas për këtë rast, të nderuarin Resul Shabani. Ky skeptër i përket gjithashtu gjuhës shqipe dhe poezisë shqiptare, që edhe pa zhurmë ia ka dalë të ketë kulme poetike dhe emra të spikatur që, për ju, fat të mirë, i keni përkthyer, duke i bërë pjesë të kulturës suaj.
Shpreh nderim ndaj Lidhjes së Shkrimtarëve të Maqedonisë së Veriut, por veçanërisht ndaj Jurisë që, pa më njohur në rrugë të tjera, veç njohjes përmes poezisë, pati mirësinë të përzgjidhnin krijimtarisë time mes krijimtarisë së poetëve po aq të çmuar ndërkombëtarë. Në fund, si formë lutjeje, sjell nëpër mend një dialog nga eposi ballkanik, ku njëri nga heronjtë e përbashkët kulturorë, lutet që fitorja e tij të mos ketë "lënduar" ndonjë më të mirë se vetë ai.
Për ta mbyllur po me fjalë që nuk bëjnë zhurmë, siç do pëlqente im atë, njeriu që dikur më dhuroi një Zeppelin jo fluturues, perifrazoj në mënyrë të lirë vargun e poetit të romantizmit shqiptar, Naim Frashëri, kur shkruan: Tani jam në mesin tuaj – mos më merrni për një Tjetër: për të huaj! Përmes këtij libri dhe falë lexuesit, do të kem mundësinë të qëndroj pak më gjatë e të kthehem pak më shpesh në këtë qytet.
Faleminderit!


http://www.gsh.al/2019/06/16/cmimi-nderkombetar-shkon-per-shkrimtarin-shqiptar-arian-leka/


Total Pageviews