14 April 2019

Botimet POETEKA & TRADUKI: Romani “E përdhunuara”: të fitosh luftën e kthimit në normalitet

"E përdhunuara", të fitosh luftën e kthimit në normalitet

Një libër me një titull të rëndë…, por kush tha se jeta është e lehtë? Ajo që i ndodh Frankës në këtë roman, mund t'i ndodhë kujtdo në këto kohë kaq pak të sigurta. Franka mund të ishte vajza ime, mund të jetë motra apo shoqja jote e klasës. Franka është secila prej 17 vjeçareve të ditëve të sotme.
E, Franka në roman, përjeton tmerrin e përdhunimit… Ç'mund t'i shkojë më keq në jetë një vajze 17 vjeçare, të dashuruar me jetën, e lirshme, e sigurtë dhe që gëzon e jeton çdo ditë?!

Miq, shkollë, festa, herë pas here edhe ndonjë punë, për t'i treguar prindërve që është e zonja. Pra, jeta normale e një vajze të moshës së saj…., deri në çastin kur, një mbrëmje, teksa kthehej nga puna, një i panjohur e sulmon dhe e përdhunon.
Deri në këtë pjesë të librit shkrimtarja Jutta Treiber përdor të gjithë energjinë që mund të përcjellin fjalët për të treguar natyrën e shpenguar e të gjallë të Frankës. Por, pas përdhunimit, Franka nuk ka lidhje me vajzën e dikurshme.

Në këtë pjesë të librit janë prindërit e saj ata që marrin të gjithë situatën në dorë. Një nënë sa e ndjeshme, aq edhe e fortë. Një baba i tronditur nga dhimbja, por i kthjellët për të kuptuar se çfarë është më e rëndësishme në një situatë të tillë. Natyrisht, përballimi i asaj që ndodhi dhe kthimi i të bijës në normalitet mbetet gjëja më e rëndësishme.

Në këtë roman me një histori tronditëse, autorja nuk fokusohet tek gjetja e fajtorit, madje, për të, ai është periferik. Dhimbja e ndjenja e fajit nuk i verbojnë prindërit e saj, për të harruar vajzën dhe të rendin në kërkim të fajtorit.

Është e vështirë të lësh pas krahëve një ndodhi të tillë, por Franka ia doli falë prindërve të saj.
Tërheqëse dhe jashtëzakonisht e ndjeshme në rrëfim, Jutta Treiber përshkruan efektet e përdhunimit të një vajze. Shkrimtarja nuk e shmang kërkimin e fajtorit dhe të shkaqeve të përdhunimit, por ajo përqendrohet tërësisht te Franka dhe prindërit e saj, si dhe te fazat e ndryshme shpirtërore që ajo kalon pas përdhunimit, si dhe vështirësitë e kthimit në "normalitet".
Ky libër është i përshtatshëm për adoleshentët dhe të rriturit.

Franka është vajzë e guximshme, plot energji dhe vetëbesim. Franka ecën përpara me këmbëngulje. Hedh hapa të pjekur dhe energjikë. Nuk i intereson shumë se çfarë ndodh përreth. Franka jeton vetëm jetën e saj, takimet me miqtë, shkolla, vallëzimi dhe një punë si dado-kujdestare fëmijësh. Gjithçka duket normale deri kur një natë, Franka 17 vjeçare, sulmohet dhe përdhunohet nga një i panjohur në rrugën e shtëpisë së saj. Prej asaj dite asgjë nuk do të jetë si më parë…

Me një stil energjik dhe mjaft bindës, shkrimtarja e njohur austriake Jutta Treiber i jep rëndësi në mënyrë të veçantë jetës dhe gjendjes shpirtërore të viktimës, duke treguar qartë se sa e vështirë është ta fitosh luftën e kthimit në "normalitet". 

Shkrimtarja e njohur austriake Jutta Treiber ka shkruar romane për të rinj e të rritur, libra për fëmijë, poezi, drama dhe tregime. Krijimtaria e saj është nderuar nga Bashkia e Vjenës me Çmimin Libri më i mirë për Fëmijë si dhe Çmimin Libri më i mirë për të Rinj. 

Ajo është nderuar edhe Çmimin mbarëaustriak për Librin më të mirë për të Rinj. "Krijimtaria e shkrimtares Jutta Treiber e ka pasuruar ndjeshëm letërsinë në gjuhën gjermane dhe ka kontribuar shumë në vendin kulturor që zë Austria në botë", është shprehur Presidenti Federal Dr.Heinz Fischer. 

Ky roman në gjuhën shqipe erdhi falë përktimit të Admira Poçit. Deri më sot librat e Jutta Treiber janë përkthyer në 25 gjuhë të botës. Libri u botua në bashkëpunim me rrjetin TRADUKI.

http://www.gsh.al/2019/04/10/e-perdhunuara-te-fitosh-luften-e-kthimit-ne-normalitet/


Romani “E përdhunuara” e Jutta Treiber: urë komunikimi prind-fëmijë, mësues-nxënës

Gazeta SI: Beteja e një të përdhunuare për t'iu kthyer jetës së mëparshme: Intervistë me Silvana Lekën 

Franka mund të ishte vajza ime, mund të jetë motra apo shoqja jote e klasës. Franka është secila prej 17-vjeçareve të ditëve të sotme… Në fillim Franka është një vajzë e guximshme, plot energji dhe vetëbesim. Ecën përpara me këmbëngulje. Hedh hapa të pjekur dhe energjikë. Asaj nuk i intereson shumë se çfarë ndodh përreth, por  jeton jetën e saj. Miq, shkollë, festa, herë pas here edhe ndonjë punë, për t'i treguar prindërve se  është e zonja. Pra, jeta normale e një vajze të moshës së saj…., deri në çastin kur, një mbrëmje, teksa kthehej nga puna, rrugës për në shtëpi, një i panjohur e sulmon dhe e përdhunon. Prej asaj dite asgjë nuk do të jetë si më parë… Ç'mund t'i shkojë më keq në jetë një vajze 17-vjeçare, të dashuruar me jetën, e lirshme, e sigurt dhe që gëzon e jeton çdo ditë?! 

"Nuk është fort e lehtë për një prind të bisedojë me fëmijën e tij për një temë siç është përdhunimi. Por, me fëmijën duhet biseduar edhe për këtë", thotë botuesja e Botimeve POETEKA, Silvana Leka, ndërsa flet për romanin më të ri, "E përdhunuara" të sjellë në shqip nga kjo shtëpi botuese, me përkthimin e Admira Poçit. "Romani "E përdhunuara" e autores austriake Jutta Treiber thyen pikërisht këtë hendek, krijon një urë komunikimi prind-fëmijë, mësues-nxënës, madje edhe mes shokësh."

Një libër me një titull të rëndë…, por kush tha se jeta është e lehtë? Ajo që i ndodh Frankës në këtë roman, mund t'i ndodhë kujtdo në këto kohë kaq pak të sigurta. Në pjesën e parë të librit, shkrimtarja Jutta Treiber përdor të gjithë energjinë që mund të përcjellin fjalët për të treguar natyrën e shpenguar e të gjallë të Frankës. Por, pas përdhunimit, ajo  nuk ka lidhje me vajzën e dikurshme.

Në këtë pjesë të librit janë prindërit e saj ata që marrin të gjithë situatën në dorë. Një nënë sa e ndjeshme, aq edhe e fortë. Një baba i tronditur nga dhimbja dhe pushtuar nga ndjenja e fajit, por i kthjellët për të kuptuar se çfarë është më e rëndësishme në një situatë të tillë. Natyrisht, përballimi i asaj që ndodhi dhe kthimi i të bijës në normalitet mbetet gjëja më e rëndësishme.Me një stil energjik dhe mjaft bindës, shkrimtarja e njohur austriake Jutta Treiber i jep rëndësi në mënyrë të veçantë jetës dhe gjendjes shpirtërore të viktimës, duke treguar qartë se sa e vështirë është ta fitosh luftën e kthimit në "normalitet".

Në këtë roman me një histori tronditëse, autorja nuk fokusohet tek gjetja e fajtorit, madje, për të, ai është periferik. Dhimbja e ndjenja e fajit nuk i verbojnë prindërit e saj, për të harruar vajzën dhe të rendin në kërkim të fajtorit. Është e vështirë të lësh pas krahëve një ndodhi të tillë, por Franka ia  del  falë prindërve të saj. Libri, i botuar në bashkëpunim me rrjetin TRADUKI  është i përshtatshëm   për adoleshentët dhe të rriturit, zbulon Leka. 

Shkrimtarja e njohur austriake Jutta Treiber ka shkruar romane për të rinj e të rritur, libra për fëmijë, poezi, drama dhe tregime. Krijimtaria e saj është nderuar nga Bashkia e Vjenës me Çmimin Libri më i mirë për Fëmijë si dhe Çmimin Libri më i mirë për të Rinj. Ajo është nderuar edhe Çmimin mbarëaustriak për Librin më të mirë për të Rinj."Krijimtaria e shkrimtares Jutta Treiber e ka pasuruar ndjeshëm letërsinë në gjuhën gjermane dhe ka kontribuar shumë në vendin kulturor që zë Austria në botë", është shprehur Presidenti Federal Dr.Heinz Fischer. Deri më sot librat e Jutta Treiber janë përkthyer në 25 gjuhë të botës. 

https://gazetasi.al/beteja-e-nje-te-perdhunuare-per-tiu-kthyer-jetes-se-meparshme-%EF%BB%BF/

09 April 2019

Botimet POETEKA sjell në shqip romanin "E PËRDHUNUARA" nga JUTTA TREIBER

- Një libër me një titull të rëndë..., por kush tha se jeta është e lehtë? Ajo që i ndodh Frankës në këtë roman, mund t'i ndodh kujtdo në këto kohë kaq pak të sigurta. Franka mund të ishte vajza ime, mund të jetë motra apo shoqja jote e klasës. Franka është secila prej 17 vjeçareve të ditëve të sotme.

E, Franka në roman, përjeton tmerrin e përdhunimit... Ç'mund t'i shkojë më keq në jetë një vajze 17 vjeçare, të dashuruar me jetën, e lirshme, e sigurtë dhe që gëzon e jeton çdo ditë?!

Miq, shkollë, festa, herë pas here edhe ndonjë punë, për t'i treguar prindërve që është e zonja. - Pra, jeta normale e një vajze të moshës së saj...., deri në çastin kur, një mbrëmje, teksa kthehej nga puna, një i panjohur e sulmon dhe e përdhunon.

Deri në këtë pjesë të librit shkrimtarja Jutta Treiber përdor të gjithë energjinë që mund të përcjellin fjalët për të treguar natyrën e shpenguar e të gjallë të Frankës. Por, pas përdhunimit, Franka nuk ka lidhje me vajzën e dikurshme.

Në këtë pjesë të librit janë prindërit e saj ata që marrin të gjithë situatën në dorë. Një nënë sa e ndjeshme, aq edhe e fortë. Një baba i tronditur nga dhimbja, por i kthjellët për të kuptuar se çfarë është më e rëndësishme në një situatë të tillë. Natyrisht, përballimi i asaj që ndodhi dhe kthimi i të bijës në normalitet mbetet gjëja më e rëndësishme.

Në këtë roman me një histori tronditëse, autorja nuk fokusohet tek gjetja e fajtorit, madje, për të, ai është periferik. Dhimbja e ndjenja e fajit nuk i verbojnë prindërit e saj, për të harruar vajzën dhe të rendin në kërkim të fajtorit.

Është e vështirë të lësh pas krahëve një ndodhi të tillë, por Franka ja doli falë prindërve të saj. 

Ky libër është i përshtatshëm për adoleshentët dhe të rriturit.

Franka është vajzë e guximshme, plot energji dhe vetëbesim. Franka ecën përpara me këmbëngulje. Franka hedh hapa të pjekur dhe energjikë. Frankës nuk i intereson shumë se çfarë ndodh përreth. Franka jeton vetëm jetën e saj, takimet me miqtë, shkolla, vallëzimi dhe një punë si dado-kujdestare fëmijësh. Gjithçka duket normale deri kur një natë, Franka 17 vjeçare, sulmohet dhe përdhunohet nga një i panjohur në rrugën e shtëpisë së saj. Prej asaj dite asgjë nuk do të jetë si më parë...

Tërheqëse dhe jashtëzakonisht e ndjeshme në rrëfim, Jutta Treiber përshkruan efektet e përdhunimit të një vajze. Shkrimtarja nuk e shmang kërkimin e fajtorit dhe të shkaqeve të përdhunimit, por ajo përqendrohet tërësisht te Franka dhe prindërit e saj, si dhe te fazat e ndryshme shpirtërore që ajo kalon pas përdhunimit, si dhe vështirësitë e kthimit në "normalitet".

 Me një stil energjik dhe mjaft bindës, shkrimtarja e njohur austriake Jutta Treiber i jep rëndësi në mënyrë të veçantë jetës dhe gjendjes shpirtërore të viktimës, duke treguar qartë se sa e vështirë është ta fitosh luftën e kthimit në "normalitet".

Shkrimtarja e njohur austriake Jutta Treiber ka shkruar romane për të rinj e të rritur, libra për fëmijë, poezi, drama dhe tregime. Krijimtaria e saj është nderuar nga Bashkia e Vjenës me Çmimin Libri më i mirë për Fëmijë si dhe Çmimin Libri më i mirë për të Rinj. Ajo është nderuar edhe Çmimin mbarëaustriak për Librin më të mirë për të Rinj.

 "Krijimtaria e shkrimtares Jutta Treiber e ka pasuruar ndjeshëm letërsinë në gjuhën gjermane dhe ka kontribuar shumë në vendin kulturor që zë Austria në botë", është shprehur Presidenti Federal Dr.Heinz Fischer. Deri më sot librat e Jutta Treiber janë përkthyer në 25 gjuhë të botës. Romani "E përdhunuara" u publikua nga "Botimet POETEKA" në bashkëpunim me rrjetin TRADUKI.

Skeda e botimit:

Jutta Treiber

E përdhunuara  - roman
përktheu nga origjinali: Admira Poçi
Redaktoi dhe përgatiti botimin: Silvana Leka
Faqe 200
Çmimi 1000 lekë
Botimet POETEKA, Tiranë, prill 2019

ISBN 978-9928-230-28-7

Titulli i origjinalit: "Vergewaltigt"

Letërsi austriake

07 April 2019

Đorđe Krajišnik: Hapësirë me plasaritje të imta - mbi librin me tregime të Arian Lekës "Shpina e burrit"

Oslobogjenje - një nga gazetat e përditshme më të vjetra në rajon, e mirënjohur për standardet e larta të gazetarisë dhe e vlerësuar me shumë çmime ndërkombëtare - publikon në faqet e saj një vështrim kritik mbi librin me tregime "Shpina e burrit" të Arian Lekës, botuar në Serbi gjatë vitit 2018 nga "Partizanska knjiga. " Mes të tjerash autori i saj Gjorgje Krajišnik (Đorđe Krajišnik) shkruan: "Arian Leka është autori që na ndriçon madhërisht kontekstin e letërsisë shqiptare. Ndonëse përkthimi i një libri të vetëm nuk do të thotë zbulim i gjithë letërsisë, gjithsesi, e nënvijëzoj, pa librin "Shpina e burrit" do të kishim mbetur sot e gjithë ditën padyshueshmërisht më të varfër me një zë të fuqishëm tregimtar, i cili, në një formë a në një tjetër, me siguri na përket të gjithëve ne. "Shpina e burrit" na tregon padyshueshmërisht se Arian Leka është një autor ndërmjetësues, që e kapërcen dukshëm një kulturë të vetme, autor që me talentin dhe vrullin e vet hyn në aradhën e mjeshtrave të mëdhenj të kohës sonë."

___________________

Hapësirë me plasaritje të imta

Nga Gjorgje Krajishnik (Đorđe Krajišnik) - kritik letrar, Oslobođenje, Sarajevë.

Letërsia shqiptare për ne, në hapësirën postjugosllave, mbetet ende një e panjohur e madhe. Raporti ndaj kësaj letërsie dhe i autorëve të saj ka qenë dhe mbetet i ngarkuar me bariera të llojllojshme politike, por edhe me mosinteresimin tonë absolut për të kuptuar kompleksitetin e jetës në këtë vend dhe orientimin kah kulturës së tij.

Qëndrimi i përgjithshëm i derisotmë ndaj kulturës shqiptare përbën një lloj marrie raciste, që vjen para së gjithash nga largësia gjuhësore, e reflektuar me dekada në letërsi, andaj tek ne kanë mbërritur pak materiale që të mund të zbulojnë atë çka pikërisht letërsia e një vendi në një farë mënyre të afërt për ne, me fenomene të këtilla, të jetë kaq larg nesh.

Avangardë letrare

Në të shkuarën lexuesit në gjuhën shtokaviane katëremërshe kanë pasur rastin të shohin letërsinë shqiptare para së gjithash përmes përkthimit të klasikut të kësaj letërsie, Ismail Kadare. Gjenerali i tij i ushtrisë së vdekur ka mbetur tek ne një nga krijimet më të njohura, që vjen nga kjo pjesë e botës.
Kompleksiteti i pozicionit politik të Kadaresë, jeta e tij parisiane dhe gjithçka që ajo ka sjellë me vete, e kanë bërë atë ndër të rrallët autorë, që kanë mundur të përcjellin diçka nga bota e mbyllur e regjimit të Hoxhës. Në kohët e reja kësaj mund t'u shtojmë edhe disa përkthime të autorëve kosovarë si Veton Surroi apo poeti Arben Idrizi, pa lënë jashtë përmendjes dramaturgët Doruntina Basha dhe Jeton Neziri, tekstet e të cilëve janë interpretuar në disa prodhime teatrore rajonale.
Ndonëse bëhet fjalë për krijime letrare, që në shumëçka i kapërcejnë kornizat lokale, ato gjithsesi nuk kanë ngjallur ndonjë interesim të gjerë në hapësirat tona.
Libri me tregime Shpinë burri i shkrimtarit Arian leka, botuar nga Partizanska knjiga, është përjashtimisht një krijim me vlerë dhe i rëndësishëm për të kuptuar atë çka sot letërsia shqiptare përfaqëson.
Arian Leka është autor që, në kontekstin europian, u bë i njohur pas hapjes së Shqipërisë dhe përfaqëson avangardën letrare, e cila ka për ushqim dominant shartimin e veprimit socrealist të kohës së Hoxhës. Ajo çka lë vrragë të qenësishme në kontekstin e të kuptuarit të këtij libri është fakti që kultura shqiptare në kohën e Enver Hoxhës ishte pothuaj tërësisht e izoluar.
Në aspektin letrar kjo gjente pasqyrim para së gjithash në kontrollin e rreptë të asaj që krijohej dhe botohej, çka prodhonte një kontekst specifik për zhvillimin e letërsisë e cila, në të çarat e sistemit, rendte e frikësuar drejt mundësive të ndonjë shprehjeje tjetër.
Leka, si shkrimtar, gjykuar nga mënyra e ndërtimit të tregimeve, e ka përdorur padyshim si ushqim të parë letërsinë socrealiste. Mirëpo si autor ai e shpërfill atë dhe dyshemenë e saj e ka shfrytëzuar për të zhvilluar stilin e rrëfimit i cili, jam i lirë ta them, sot përbën një nga markat më autentike autoriale në këtë pjesë të Evropës.
Ajo çka përmbledhtaz mund të merret si veçori bazë e tregimeve të Aria Lekës ndoshta gjendet në një fjali të tregimit të tij Terra Firma: "Gjithçka arriti kulmin. Fabula nuk zhvillohej dot më tej, ndaj duhej bërë gërshetë. Përdora teknika postmoderne-metafiksionin, pastisin, fiksionin dokumentar, shfrytëzova paranojën koletive dhe euforinë e masave, futa edhe diçka nga realizmi magjik dhe…."

Përgjatë gjithë librit Shpinë burri do të gjendet e alternuar formula e pikturimit të botës në prozë. Në këto tregime Leka sillet pandërprerë me regjistër të ndryshuar, eksperimenton me veprimin dhe gjuhën, duke i shpënë shpesh heronjtë e vet në situata krejtësisht absurde.
Të çudit, qoftë edhe në trajtën përkthimore, siguria me të cilën ky krijues zbërthen disa nga ngjarjet më traumatike të së shkuarës shqiptare dhe të sotmes, por edhe invencioni letrar që Leka servir në trajtimin e temave.
Shpinë burri na tregon padyshueshmërisht se Arian Leka është një autor ndërmjetësues, që e kapërcen dukshëm një kulturë të vetme, autor që me talentin dhe vrullin e vet hyn në aradhën e mjeshtrave të mëdhenj të kohës sonë.
Nëse do të flitnim për konturin tematik të këtij libri të Arian Lekës do të mund të përmendnim tri linja përmbajtimore që gërshetohen. Njëra syresh, e ngulitur thellë në Shqipërinë e postHoxhës, është pikërisht përplasja mes brezave, ndeshje që vjen pashmangshmërisht pas ndërrimit të një sistemi me një tjetër.
Kjo temë gjithsesi është deri diku familjare për lexuesit e hapësirës së Jugosllavisë së dikurshme, vetëm se Leka atë raport e ekzaminon mjeshtërisht në një sërë tregimesh. Autori merret para së gjithash me traumën e atyre që kanë përjetuar torturën e diktaturës së Hoxhës, por edhe të atyre që, të ndodhur nën trysni, lanë vendin. Sindromi i arratisë, i shpërnguljes dhe zbrazjes së Shqipërisë, në një numër tregimesh, shndërrohet në temë që sundon fatin e tyre.
Leka megjithatë nuk thurr tirada të angazhuara, nuk politizon. Ai gjurmon në këto hapësira më shumë dromca të së vërtetës dhe prej këtej tregimet e tij hyjnë në një hapësirë me plasaritje të imta, prej të cilave më pas del në honet e konvulsioneve universale njerëzore përballë mundimeve ekzistenciale.
Edhe pse përkthimi i një libri të vetëm nuk do të thotë zbulim i një letërsie të tërë, gjithsesi pa Shpinë burri do të kishim mbetur sot dhe këtu padiskutueshmërisht më të varfër me një zë të fuqishëm tregimtar.

Zbrazja e vendit


Tema e zbrazjes së vendit pas diktaturës mbetet në këtë kontekst interesimi më i fuqishëm artikuluar nga Leka. Tregimi Gjilpërat në kokë, për shembull, na rrëfen qartësisht përmasat e katastrofës së një shoqërie të mbytur në vite me dhunë. "Na kishte ardhur radha që edhe ne të ishim nga pak hebrenj. Gjithkujt, herët apo vonë, ka për t'u ardhur radha. Do të ndodhë… Në të vërtetë nuk ka pasur asgjë të shenjtë, por as edhe biblike në eksodin e shqiptarëve në fund të shekullit XX."
Ngjashëm Arian Leka do të trajtojë problemin e largimit edhe në tregimin Lulet në ballkonin e tjetrit, ku heroi përshkon si fantazmë ambientet e zbrazura të të njohurve, që kishin ikur brenda natës, ndërsa në tregimin Pema, në një dialog mjeshtëror dhe përmes dëshmive të dhunimit të të miturit do të çohet në kulm përplasja komplekse e brezave dhe manifestimi i racizmit ndaj atyre që mbeteshin rrugëve të Evropës.
Temë e dytë e rëndësishme e librit Shpinë burri mbetet tematika e familjes. Kuadri social-politik i përshkruar do të reflektonte edhe në raportet brenda familjes.
Në këto tregime Leka arrin pikën më të lartë. Problemi i përplasjes në një familje tradicionale, bazuar në jetën fisnore dhe me norma të ngurta, me mbërritjen e kohëve të reja, flladit perëndimor, detyrimisht do të sillte ndryshime në strukturën e shoqërisë shqiptare, çka Leka e jep me sugjestion dhe saktësi prej mjeshtri.
Në tregimin Zogjtë e pikturave, skena ku babai, kryefamiljari, shfaqet cullak para trashëgimtarëve, përbën një kulm rrëfimtar, i cili shtresëzon thellë një siklet që ndryshoi me themel marrëdhëniet brenda familjes.
Kemi përnjëmend të bejmë me një metaforë të mrekullueshme të frikës familjare që mban larg njerëz, që duhej të ishin më të afërtit. Arian Leka në këtë tregim, sikundër edhe në tregimin e arrirë Brisku (i cili të kujton disi tonin e rrëfimit të Çamil Sijariç) tregon shembjen e familjes tradicionale dhe dhimbjeve që e pasojnë. Nga ana tjetër, çështja e dasmës dhe dashurisë, robërimit prej tyre në ato kushte sociale që ekzistonin, në tregimin me titullin e vëllimit Shpinë burri, i ofron lexuesit kujtesë elegante për atmosferën dhe detajet.
Përfundimisht, linja e tretë tematike që haset në tregimet e Arian Lekës ka të bëjë me eksperimentet letrare postmoderne. Ka plot shembuj në këtë vëllim, ku Leka orvatet të shpërthejë kornizat e tregimit klasik, duke hyrë në eskapada tekstore, të cilat janë tekanjoze dhe presin në besë logjikën e tregimit.
Gjithsesi ajo që shihet nga një manovër e tillë është që ky shkrimtar me një gjuhë të tillë mëton të gjejë hapësirë për ironi efektive, qoftë të pozicionit të vetë shkrimtarit, qoftë edhe të veprimit të dezintegrimit të tregimit.
Më mirë se kudo gjetkë kjo demonstrohet në tregimet Sekreti i jetëgjatësisë dhe Ftesa. Ndërsa veprimi postmodern në tregimin Krijim i Njeriut të Ri shfrytëzohet me synimin për të shpënë në absurditet çmendurinë nacionaliste të etnoinxhinjerimit dhe mitomanisë.
Arian Leka është autori që na ndriçon madhërisht kontekstin e letërsisë shqiptare. Ndonëse përkthimi i një libri të vetëm nuk do të thotë zbulim i gjithë letërsisë, gjithsesi, e nënvijëzoj, pa librin Shpinë burri do të kishim mbetur sot e gjithë ditën padyshueshmërisht më të varfër me një zë të fuqishëm tregimtar, i cili, në një formë a në një tjetër, me siguri na përket të gjithëve ne.

Përktheu nga origjinali 
Astrit Beqiraj


http://www.gsh.al/2019/04/07/hapesire-plasaritje-te-imta/


https://www.oslobodjenje.ba/o2/kultura/knjizevnost/osvrt-prostor-malih-pukotina-444460


03 April 2019

READING BALKANS - Alen Brlek i ftuar në Rezidencën letrare “Tirana in Between”, organizuar nga POETEKA

Alen Brlek (Zagreb, 1988) është autori i ftuar në Rezidencën letrare "Tirana in Between", organizuar nga POETEKA, si pjesë e READING BALKANS, bashkëmbështetur nga Programi "Europa Krijuese" i Bashkimit Europian.

Alen Brlek i përket gjeneratës më të re të poetëve kroatë. Në vitin 2013 ai u vlerësua me çmimim më të rëndësishëm për librin më të mirë në dorëshkrim (Metakmorfoze - titulli, simptomatik për të gjithë veprën e autorit) i cili u botua në vitin 2014 nga Algoritam.

Poezia e Alen Brlek mbetet thellësisht brenda kërkimit dhe misterit të gjuhës, duke eksploruar shtigjet e saj të fshehura dhe duke provokuar qarqe të shkurtra si dhe duke vënë në pikëpyetje logjikën e saj. 

 Libri i tij i dytë, "Pratišina", u botua në Serbi  nga "Kontrast", 2017. Në bashkëpunim me poetin Darko Šeparović dhe muzikantin Emil Andreis Alen Brlek po eksploron hapësirat mes poezisë dhe muzikës në kuadër të projektit "Zaron".

Poezitë e tij janë botuar në mjaft revista letrare dhe janë përkthyer në disa gjuhë. Shpesh ato poezi shfaqen në skenë në sfondin e një hip-hopi si fjalë muzikore, që i drejtohen fillimisht audiencave jo poetike, në të cilat bashkohen teknikat e arteve të ndryshme. Në një intervistë të botuar pas publikimit të vëllimit të dytë me poezi, Alen Brlek e përshkroi poetikën e tij me përgjigjen lakonike, por të qartë: "Punk nuk ka vdekur." Për poezitë e botuara në rrjetet sociale ai është përzgjedhur për çmimin "Post scriptum" 2017.

The Reading Balkans project is co-funded by the Creative Europe Programme of the European Union.

Reading Balkans: South and East reaches West – digital platform for promotion of writers in post-conflict societies.

http://www.readingbalkans.eu


 

23 March 2019

Këmisha e Lekës tregohet me dhjetë ese

Nga Ben Andoni

Këmisha e Lekës tregohet me dhjetë ese

Nga Ben Andoni – Ka qenë zgjidhje e menduar mirë kjo e krijuesit dhe publicistit Arian Leka, që ka grumbulluar në një botim të fundit esetë e tij më të mira. Pavarësisht se kjo është një gjini që e ka lëvruar prej kohësh, qoftë dhe në faqet e "Milosao"-s, nevoja e shkrimtarit për të pasur një qasje me publikun e gjerë mbetet e përhershme dhe disi detyruese moralisht. Dhe, shkrimet për të cilat ai kish mbledhur opinione nga kolegët e tij, tashmë kishin nevojë për një publik më të gjerë.
Arian Leka ka një narracion të qetë, të elaboruar mirë dhe të zgjedhur, kurse sintezat e tij janë rezultat i vëzhgimeve të pareshtura, përditmërisë së jetës së vet, leximeve dhe më shumë akoma kryqëzimit të opinioneve nga leximet por edhe kontaktet me shumë nga kolegët e huaj dhe vendas. Leka është një vëzhgues i mprehtë i zhvillimeve por edhe arritjeve më të mira ballkanike dhe e vendos mendimin e tij apo duket sikur e taron në çdo moment me këtë hapësirë mbushur me paradokse dhe që botës i ka sjellë aq andralla.
Por, ndërsa ndodh që në autorin patetik, hasur rëndom, përpjekja është për ta vendosur me forcë qendërsinë ballkanase, Arian Leka e bën të vetën dhe e justifikon, duke e ngacmuar, shpjeguar dhe duke ia bërë paradokset sa më të prekshme, Ballkanit tonë. Tek e fundit, sfida për të njohur Ballkanasin është e lidhur kryekëput me njohjen e paradoksin e tij, që është në qendër të letërsisë së mirë të prodhuar por edhe vëzhgimeve të shumta.
Duket se thënia e Hegelit se Historia na mëson atë se ne nuk mësojmë asgjë nga Historia është e ndërfutur normalisht dhe ti udhëton me autorin me të kaluarën; me përcjelljen e genit të tij, gjyshin partizan; të atin, marinar; qytetin e vet dhe imagjinatën mbi Shqipërinë, që rri e plazmuar si një kod, që nuk mund të çkodifikohet lehtë nga antropologët e kështu me radhë.
Kultura e mjaftueshme e ndihmon që faktet dhe ndodhitë e së shkuarës të rrinë të qendërzuara në libër dhe të na sjellin në kuptimin e ndodhive të së ardhmes, ku kjo lloj historie që thuret në këtë hapësirë të duket normale në anormalitetin e vet.



Gjithsesi, autori nuk humbet në argumente koti, sepse shpesh të drejton tek vetëdija dhe aty ku autori i kohës sonë duhet të jetë vigjilent. Tek "Shkrimtari i Angazhuar", ai jep qëndrimin e vet për individin që i ngjan atij apo mënyrën sesi ne duhet ta shikojmë kohën tonë. Dhe këshilla e tij është e qartë: intelektuali nuk duhet ta shesë shpirtin, kudo dhe kurdoherë, paçka se mënyrat janë aq të kamufluara dhe mundësia për të mos u njohur janë të shumta. Jo, nuk duhet. Thjesht. "Ai që duhet të ishte momenti i ndarjes nga turma, bëhet moment i shndërrimit të shkrimtarit të angazhuar ndaj çështjeve me dobi publike, në shkrimtar mirëfilli politik apo thënë ndryshe, të shkrimtarit të urdhëruar politikisht është se ai qorton butë apo kundërshton me maturi. Ky shkrimtar nuk e kundërshton forcën politike ku bën pjesë apo mbështetet edhe pa qenë anëtar, siç bënte dikur Saramago, për të thënë një nga emrat e shumtë. Në vend të prozës dhe poezive, shkrimtari i angazhuar i realitetit shqiptar shndërrohet në duartrokitës, ai implikohet me çdo qëndrim të partisë dhe pranon të jetë hartues fjalimesh, që për ironi, edhe pse të dallueshëm për nga stili, nuk do të mbajnë kurrë autorësinë e vet".
U ndalëm tek kjo esse, që bashkon më shumë problemin e sotëm, por një njeri i kujdesshëm mund të shohë realisht kudo probleme, që përcillen. Jo shumë larg, ai flet për heroizmin e kohës sonë, apo e thënë më hapur: heroizmin e kohës tonë, që mungon atëherë kur duhet. "Guximi për të thënë jo thjesht të vërtetën e një pale, por të drejtën e paanshme. Aftësia për të kuptuar se duhet ndenjur jo përkrah, përbri apo përballë një grupi, po për të ndenjur përmbi të gjithë".
Ai vetë mban qëndrim për gjërat që ndodhin në vend dhe këtë e tregon në esenë që i kushtoi teatrit, që e ka titulluar "Teatri si formë ndëshkimi". Ndryshe nga shumë kolegë të tij, që u fshehën pas një gjuhe të drunjtë, ai u shpreh hapur dhe qartësisht për idenë e tij lidhur me të ardhmen e Teatrit. "Prirja për vringëllimë të fjalës dhe politizim u bë më e dallueshme pas deklaratave, që filluan ta lidhnin teatrin me kujtesën dhe shembjen e tij me rrënimin e trashëgimisë kombëtare gjatë tranzicionit të gjatë".
Dhe, autori e lë një moment narratorin dhe e merr lexuesin që të bëhet pjesë e botimit të vet: "Vërtet je aq naiv sa të besosh se mirëqenia apo harresa janë shkaqet që e bëjnë evropianin ironik të shprehet se urrejtja është një specialitet ekskluziv ballkanas dhe se ballkanasi ka monopolin e barbarisë?", e pyet Leka lexuesin, edhe atë të huaj, i cili ka pasur mundësi t'i lexojë esetë e autorit në disa prej gjuhëve europiane.
Një veçanti tjetër që duhet të theksohet është edhe gërshetimi i teknikave moderne, që në një farë mënyre e ndihmojnë për të gjetur hapësirën dhe tonalitetin e duhur për të folur përmes shkrimit. Dhe, mënyra sesi e grish lexuesin të intereson sepse edhe digresionet janë të jashtëzakonshme për të parë gjëra, ku e vërteta zhvleftësohet, harresa bren historinë dhe lotët pësojnë rënie në bursë, citon ai poetin polak Tadeusz Rozewicz.
"Milosao" është e nderuar që një pjesë e eseve, botuar në këtë libër, kanë qenë në format parake edhe në faqet e saj, për t'u përpunuar pastaj më vonë, dhe për t'u sjellë për publikun e gjerë. Tashmë i mbetet kritikës më të zgjedhur që të vlerësoj teknikisht esetë por edhe të gjykojë për mesazhet e këtyre eseve dhe kontributin e autorit në këtë gjini.

http://www.gsh.al/2019/03/17/kemisha-e-lekes-tregohet-dhjete-ese/?fbclid=IwAR37l3yw6U-KyxQHbrlzKa4Ov59_U2unJzWCu3z70y6VEbeCRagy1gok0Mk


19 March 2019

ARIAN LEKA: Në kërkim të këmishës së humbur

Nga Prof. univ. dr. Ardian Kyçyku'Në kërkim të këmishës së humbur' - një libër kyç i letërisë shqipe nga Arian Leka

Sot janë shtuar tejmase ata që preken rëndë në sedër, kur mësojnë se pyetjes "Pse shkruani?" Louis-Ferdinand Céline-i iu përgjigj: "Që t'i bëj të tjerët të palexueshëm". Sepse sot, si për fund sa më të shpejtuar bote, shumëkush e përfton veten hero kryesor të një libri, madje hero i dyfishtë, edhe si autor. Prandaj nuk janë rastësisht në modë top-et e librave më të lexuar, më të shitur, më të pavdekshëm, të shkrimtarëve, mendimtarëve, politikanëve, ish-ëve të çdo lloji etj. Në shumicën dërrmuese te rasteve, pjesëmarrësit nëpër rubrika të tilla i përgjërohen tërthorazi lexuesit, duke shpalosur vetí prej udhëheqësish (të paktën) ndërgjegjesh: "Bëhu si unë... Lexo këto që çmoj unë dhe do të bëhesh si unë..." Nuk di sa lexues duan të bëhen si ata e si ato. E qartë është se top-et e autorëve dhe të librave ndikojnë fare pak dhe kalimthi mbi ecurinë e letërsisë së mirëfilltë, e cila u nënshtrohet ligjesh të tjera gjer edhe kur duket e mënjanuar apo e shfarosur.

Ndodhi që librin e ri të Arian Lekës, - të cilin, veç shkrimtar i shquar, doktor shkencash e botues, do ta quaj edhe përfaqësues i plotë i mërgimit të brendshëm në letrat shqipe - ta lexoja në pjesë, ashtu siç është botuar gjatë këtyre dhjetë e më shumë viteve në shtypin kulturor, më tepër në gjuhë të huaja. Ende pa e përfunduar si vëllim më vete, mbresat u shndërruan në bindjen se libri ishte i krijuar dhe jo i shartuar, pra shumë më tepër se një shartim esesh dhe renditje sipas një botëkuptimi të caktuar.

Kisha zgjedhur ndërkaq plot 55 faqe[1], të cilat, tek harroja fjali pas fjalie emrin e autorit dhe dialogoja me zërin e tij të brendshëm, më kishin prekur, trandur e magjepsur: për nga hijeshia e përftimit të çështjeve, tematika, arkitektura e brendshme dhe stili. Nuk stepem të them se ky libër mbetet së pari një poemë-roman si shumë pak të tjerë[2], jo vetëm në shqip. Pas një heshtjeje dhjetëvjeçare, me një modesti të cilën shpesh nuk ia pranoj dot, Arian Leka e nëntitullon veprën e vet "Ese" (njëjës dhe shumës). Dihet që eseistika është e sertë dhe lyp frymëzim krejt të veçantë, që të përzjehet me detaje zhanresh të tjerë pa rrezikuar të rrënohet. Ndaj ngulmoj që ky libër, falë disa përmasave të veta, bën të lexueshëm disa libra me vlerë, - shkruar para tij, - pikërisht me fuqinë e një libri që bën të palexueshëm shumë libra të shkruar për forcë zakoni, apo për synime jashtëletrare.

"Në kërkim të këmishës së humbur" ka një përmasë poeme (veçmas në çelësat metaforikë, me të cilët hap lidhjet e nyjëtuara, ose thjesht të fshehura, të disa ngjarjeve historike-kyçe, ose brava mendësie); ka një përmasë romani (falë lëndës epiko-lirike dhe ngritjes së disa personave e ngjarjeve të njimendta në nivele burimore); një përmasë gazetarie, me kahun drejt antropologjisë dhe fenomenologjisë shoqërore (po përmend vetëm kapitullin kushtuar mëdyshjeve rreth ndërtesës së Teatrit Kombëtar); dhe një përmasë mirëfilli shkencore (falë paanësisë dhe kulturës së thellë të përdorura ndaj çështjeve themelore e themeltare që shqyrton[3]). Sa i përket kësaj të fundit, si autor që i shkruan librat nga brenda e jo nga jashtë, Arian Leka është një ndër shumë të paktët që dinë se, në disa çështje, paanësia "e sotme" shkencore nuk është veçse një trajtë e fshehur nënshtrimi ndaj direktivave letrare e gjeopolitke dhe nesër ndodh të dalë jo vetëm e dëmshme, por edhe fajtore. Ndaj edhe të vërtetat që përcjell ky libër nuk ngatërrohen me të vërtetat e përditshme.

Shkrim jete, jetë shkrimi, lidhëza

Duke përkujtuar vetëm në titull kërkimin e kohës së humbur të Proust-it, libri ka si trup metaforik autobiografinë, me emër e mbiemër, me të dhëna tejet vetjake, si lindja "me këmishë" një vit para shpalljes së Shqipërisë si shteti i parë ateist në botë e të tjera, por faqe pas faqeje shndërrohet natyrshëm e pa synime të fshehura përvetësimi, në autobiografi-lumë, ose det (i gjithëpranishëm në tekst e nëntekst, por edhe në poetikën[4] e Arian Lekës) të një breznie (jo kohore, por shpirtërore). Jetëshkrimi i kërkohet autorit nga një botuese perëndimore, me qëllimin që të jetë sa më joshës e i tretshëm për lexuesin. Jo rrallë, kjo nënkupton futjen e dhunshme të një tigri brenda helikave të makinës grirëse, me qëllimin për ta nxjerrë sa më mace, të zbutur e zbavitëse, por që, në fund, e nxjerr thjesht miush prej pushi.

Në epokën kur dobësimi i emrit të shtetasve provincialë e globalë dëshmohet edhe nga shfrytëzimi gjer tek vetëvrasja në Kujtesë i autobiografive, Arian Leka risjell në vëmendjen e lexuesit rrënjët e kësaj drame në botën shqiptare të diktaturës – zgjatim i asaj staliniste, por më e rreptë, ashtu siç jo rrallë bishti i një gjarpëri del më vrastar se sa helmi i tij. "Autobiografitë nuk shkruheshin për të mbërritur tek e vërteta, por për të gjetur të mesmen e artë: atë formë mizore, që e kënaq xhelatin, po edhe viktimën nuk e le krejt të pakënaqur. (...) Nuk ishte nevoja të lexohej e gjithë autobiografia. Mjaft të gjuanin nëpër tekst se çfarë lidhëzash përdorte autobiografishkruesi dhe gjithçka bëhej e kuptueshme. Edhe fëmijët e shkollës e dinin vazhdimin. Kush përdor lidhëza bashkërenditëse shtuese ishte "yni". Kush përdorte lidhëza kundërshtuese, ishte kundërshtar i regjimit. (...) Do të ishte ngjarje e veçantë sikur në ndonjë arkive të Shqipërisë, që ruan ende të paprekura dosjet e përndjekjeve të Sigurimit, të zbulohej edhe ndonjë dosje që ruan autobiografitë tona: këto forma të përkryera vetëdenoncimi". (f. 13)

As sot pjesa më e madhe e autobiografive nuk shkruhet për të mbërritur tek e vërteta, por te nxjerrja për shitje e shpirtit, tek njëfarë vetëtrymbetimi që e vesh me aq virtyte autorin, saqë i zhduk vetveten dhe e detyron të klithë se brenda atyre rrobave, stolive e fjalëve vërtet vigjëlon një mbret. Mbarë shoqëria e sotme ndodhet nën trysninë e zgjedhjes mes së shkuarës siç ka qënë vërtet dhe siç ngulmojnë të njohur e të panjohur se ka qenë. Zgjedhja e njërës përjashton tjetrën dhe sjell përfitime, ose pengesa të gjithëfarëshme, shpesh me ndikim shumëvjeçar, ose me "vdekje", pa përjashtuar rastet kur kujtesa shfrytëzohet si mjet fajësimi, ndëshkimi publik etj, thjesht për të marrë pushtetin, ose për t'u prishur punë kundërshtarëve, sipas parimit: paraardhësit e tu kanë vrarë e prerë – pushteti më takon mua, që isha në anën e të vrarëve. Shpesh, ky shpërdorim i kujtesës nuk ve në vend drejtësinë, nuk sjell paqen e shumëpërfolur, nuk shton sqarimet, apo përgjegjësitë, por vetëm mllefin brenda bashkësisë. Në rrafshin vetjak, për ndarjen e skajshme të gjërave, një shembull tashmë i stërnjohur vjen nga rrjetet globale të miqësimit, ku, teksa shfaqin vetëm anët e panjollosura e ngadhnjimtare dhe mbledhin në qosh të vetes, si në një kasafortë, mangësitë, bëmat e dënueshme, mëkatet e pashmangshme, makthet etj, njerëzit çmiqësohen dhe / ose armiqësohen siç nuk ndodh as gjatë a pas luftrave më të përgjakshme.

Arian Leka shkruan me guxim një poemë autobiografike që nuk ia përvetëson fjalën e as kujtimet ndonjë shqiptari e as lindori. Ai shkruan, sepse, po nuk shkroi, është shumë pak, ose nuk është fare. Mund të thuhet se, falë arkitekturës së tekstit (që endet edhe rreth disa hojesh të muzikës klasike) dhe vendit që autori ka zgjedhur për t'u shprehur, vetë ngjarjet renditen e bëhen të dukshme, duke shtuar befasitë, por edhe freskinë.

Lodra që hanin kokë, lojëra fjalësh që paguheshin me kokë

"Të zalisur nga nostalgjia, pakkush dëshiron ta pranojë se jo lodrat-armë, që mbanim në duar, por librat me rima të bukura, tingëlluese dhe të embla ishin mjetet më të rrezikshme që frymëzonin urrejtje edhe kur nuk nxisnin vrasje". (f. 19) Uni-fëmijë "e mëson alfabetin njëheresh me pentagramin muzikor" dhe nuk di kur "ecja buzë detit u plotësua me notin". Ngjarjet e asaj periudhe i sheh qartë vetëm pasi ka hyrë me trup e mendje në moshën e pjekurisë, në një hapësirë ku ende sundon deti, por tashmë „Deti im. I shfrytëzuar. Deri në palcë. Det që punoi me tre turne, si prindërit, për të sjellë në shtëpi bukë dhe herë pas here dhe disa copëza realiteti, që ngjanin më fort me imagjinatën". (f. 175) Tani bora bie mbi krahët e pulëbardhave „që nuk gjejnë ushqim as mes dallgëve, as në breg, por ushqehen duke pritur që lypësit të largohen nga koshat e plehërave". (f. 20)

Libri i kushton një hapësirë të veçantë Kujtesës së përbashkët dhe mjeteve të cilat e dobësojnë, ose e ndihmojnë të mbijetojë. „Di të them vetëm se unë jetoj falë kujtesave të të tjerëve, jetoj në mëshiren e tyre, jetoj nëse dikush më kujton dhe pres të dëgjoj si të tjerët më mbajnë mend" (f. 22), shprehet autori. Pas shumë (stër)mundimesh për të ngritur një jetëmë të mirë (njerëzisë nuk i thuhet kurrë sipas çfarë kriteresh e gjer ku/r), në ca zona mbetet gjallë vetëm varfëria me sprovat e saj dhe një lëndë letrare aq e pasur, sa i ndan qartë shkrimtarët e mirëfilltë nga grafomanët, nga mesatarët me emër dhe nga hordhitë e shkruesve që nuk e kapërcejnë asnjëherë gjendjen e përpjekjes. Qëndrimi ndaj Kujtesës na ndan, shpesh me tiraninë me të cilën një kujtesë e caktuar na mban bashkuar me a pa dëshirën tonë.

Një gjerdan lojërash të epërme e gjithaq të thjeshta fjalësh ringjiz në libër një realitet të dhimbsur për ata që e njohën, por edhe syhapës për ata që e njohin shtrembër, kryesisht nga shkrimet apo filmat e realizmit-socialist, që ngulmon të shndërrohet në realizëm globalist: "Nga të rriturit dëgjova se edhe ata njerëz (është fjala për disa të burgosur që ndërtojnë pallate – sh. im) kishin rënë. Procesi kishte qenë i njëkohshëm. Ata kishin rënë në burg. Unëkisha rënë në mësime. Kisha rënë për herë të parë edhe në dashuri. (f. 24) (...) Çfarë duhet të tregoja, kur isha fëmija që nuk kisha pasur ndjellje të hershme nga letra, edhe pse dy fabrikat, ajo e Kavajës dhe e Lezhës, që prodhonin karton e letër për të gjithë Shqipërinë, ndodheshin pak kilometra larg qytetit ku linda? Të shpikja. Të shpikja një histori të pëlqyeshme dhe që mbahej mend lehtë[5]. Po kjo që po them ishte e vërtetë. Në kohë të kthjellët, sidomos kur frynte lehtë nga Juglindja dhe qielli pastrohej, tymi i oxhakut të Kavajes dukej me sy të lirë edhe nga Durrësi. Edhe ai tym ngjasonte me krematoriumin që nxinte natë e ditë. Ishte e çuditshme se si ai tym shkonte aq drejt, kur aty diçka digjej! Çfarë duhet të kuptoja nga ajo shenjë urbane që sulmonte natyrën si të ishte gryka e një topi gjigant? Se që të prodhoje letërsi, që të kishim libra me rima të bukura dhe me figura fëmijësh topolakë, duhej të digjej e të sakrifikohej patjetër diçka?". (f. 26)

Pakkush habitet sot kur vëren se gjithmonë një realitet i pasur me varfëri lëndore dhe me ligje të rrepta zgjon një krenari të sëmurë në elitat e kohës së vet. Ato sulen ta zbukurojnë nëpër libra e filma, ta ndreqin, t'ia krasitin gjembat, sqepat, flatrat e rritura jashtë porosive nga lart dhe kësisoj ia bëjnë më të dukshme anët e pavarura, humorin e zi, të vëtëdijshmin e të pavullnetshmin, dhembjet, hidhërimin e përuljeve me forcë dhe të poshtërimeve që, më vonë, duken të pashpërblyera. Ndërkaq, shkrimet e epokës përkatëse, lexuar pas ndërrimit të regjimeve, faniten si dëshmi të vetëposhtërimit me dashje, të ligies së shpitrave dhe marrëzisë, ku çon çdo mohim i Qiellit dhe rropatja për të ngadhnjyer në gjithçka "me forcat tona".

Dënim me lule në mungesë

Fëmijët që kanë pasur për gjyshër televizorët dhe janë rritur me shumë më tepër lodra, sesa libra, do të na këqyrin të paktën me qesëndi, nëse do të lexojnë që: "Më shumë se nga armiqtë e brendshëm dhe armiqtë ndërkombëtarë, ishim të rrethuar nga libraritë dhe bibliotekat. Biblioteka të vogla e të mëdha. Biblioteka në qytete. Biblioteka në fshatra. Biblioteka edhe në lagjet ku banonim. Biblioteka në shkolla, kopshte dhe universitete. Bibliotekë në klasë. Bibliotekë në shtëpi. Biblioteka në reparte ushtarake. Bibliotekë në fabrikë. Biblioteka në burgje dhe në anijet lundruese. Biblioteka me të njëjtët libra kudo". (f. 176) Pyetjet që lindin natyrshëm, ndonëse post mortem, janë: Po si nuk doli ndonjë hero nga ata që nuk lexojnë e t'u vinte zjarrin aq librave dhe të shporrte tërë atë prapësi gjysmëshekullore?! / Pse nuk u themelua ndonjë grup i fshehtë për të shembur bibliotekat e jo pushtetin popullor?! / Si ka mundësi që, të rrethuar nga aq libra plot mençuri e metafora, e çuat marrëzinë njerëzore gjer në mohimin e Krijuesit dhe në shkatërrimin e menjëhershëm, apo me këste, të shoshoqit?! – e të tjera. Ata fëmijë kanë edhe një përligje të patundshme për faktin që lexojnë gjithnjë e më pak, nga monotonia e dikurshme: "Kudo që të gjendesha, librat dhe shkrimtarët ishin po ata. Për të gjithë. Lexime të detyruara. Veç e veç apo lexime kolektive, në grup, si orgjitë (sic!). Por që nga koha kur më thanë se dikush me emrin Don Kishot ishte çmendur pasi lexoi libra, arsyet e mia për të mos e dashur leximin u dyfishuan. Nuk kisha fat, siç nuk kisha as zgjedhje. Unë nuk lexoja. Ishin të tjeret ata që m'i lexonin librat. Veçse edhe pa lexuar libra, jetoja si në një kamp përqëndrimi. Rrethohesha nga librat si nga një mur që nuk duhej kapërcyer. (…) Edhe brenda fletëve të librave në bibliotekën e shkollës nuk gjeta kurrë ndonje lule të harruar, që të bënte të ëndërroja për dashurinë. Dukej sikur të gjithë ishin dashuruar me luftën dhe e vetmja që do të pranonte të më puthte në buze do të ishte vdekja – pakashumë në formën e asaj që shkruan Cesare Pavese, kur përsërit: Vdekja do të vijë dhe do ketë sytë e tu". (f. 29) Pason një vëzhgim tronditës: "Më vinte keq vetëm për diçka. Unë lexoja se çfarë bënin heronjtë e mi të librave, por kurrë, në asnjë faqe, nuk i gjeta ata duke lexuar libra". (f. 31)

Me sa duket, heronjtë që therrorizohen për të shembur regjime çnjerëzore e jo biblioteka po aq çnjerëzore, nuk lexojnë. Zakonisht vdesin të rinj, dhunshëm, dhe nuk dihet nëse leximi do t'i kish ndihmuar të vdisnin, apo të jetonin ndryshe. Ata të paktët që lexojnë nuk kanë hak vdekje heroike – dhe për të rrënjosur këtë bindje diktatura shfarosi aq njerëz të mësuar dhe ua zëvendësoi vëllimin me trupa heronjsh nën e mbi tokë.

Me gjithë numurin marramendës të pó atyre librave, duket sikur Epoka e Lavdishme kishte më tepër heronj, se banorë; më tepër shkrimtarë, se heronj; më tepër lexues, se të vdekur etj. Këto të vërteta dikur torturuese, fëmijëve që u lindën në kapërcyellin mes lavdisë dherënies u duken përralla, ose sajesa të dështuara shkrimtarësh. Pikërisht ndaj kësaj sprove të kujtesës e besimit në bëmat e historisë, "Në kërkim të këmishës së humbur" kapërcen kufijtë e një kërkimi dhe është më tepër se çdo kërkim i çdo këmishe, qoftë kjo edhe metaforë, simbol, mishërim i diçkaje jashtënjerëzore dhe thellësisht njerëzore.

Poeti i shquar rumun Nichita Stănescu (1933-1983) ka një varg ku fjalën e përfton si "këmishë në të ftohtë". Tek Arian Leka këmisha është edhe udhëtim, drejt vetes dhe të tjerëve, - me më shumë vete, se sa të tjerë, - mbrapa, ose para në histori, në Kujtesë, është mbërritje e kthim, mërgim brenda e jashtë trojeve, është dalje përtej vdekjes së shkaktur nga harrimi i qëllimshëm, ose jo, nën ndriçimin e një vetëdijeje që zakonisht verbon, ose përgjak.

Këmisha më duket edhe si shpirt i qepur e pastaj i shqyer nga të tjerët, si ndjeshmëri, fisnikëri, apo edhe drejtësi, guxim për të pranuar një të shkuar, ose qetësi për të pranuar një të ardhme që caktohet nga e shkuara përkatëse, si edhe nga një e ardhme e mëpasshme. Heraherës ke përshtypjen se libri synon të gjejë e të riqepë fatin e humbur, - për të mos thënë të vetëvrarë[6], - të trevave juglindore. Fatin e mirë, por edhe më të keqin e mundshëm, se jo gjithmonë humbja vjen për keq dhe, nga ana tjetër, të humbësh fatin më të keq, nënkupton të kesh një fat njëfarësoj të mirë. Prandaj është e natyrshme që lexuesi ta gabojë përkohësisht kahun e zbërthimit të metaforave dhe hyn pandijshëm në dialog me tekstin.

Kjo nuk ndodh shpesh as në letërsi e as në eseistikë, jo më në punimet shkencore, sidomos kur zëri i tekstit, ose uni i shumëfishtë, ta quajmë, e paraqit veten haptas si shkrimtar. "Talenti është një mëkat vdekësor i fshehur, që nuk shlyhet dhe as nuk falet. Gjithsesi, mendoj se vdekja më e ashpër nuk ndodh për shkak të talentit dhe trazirave që ai shkakton, duke hyrë si forcë e pazakontë brenda formave të rëndomta të jetës e që u kalon fare pranë edhe njerëzve të pajisur me ndonjë dhunti". (f. 36) Talenti i të shkruarit kërkon nga të tjerët gati të njëjtin talent në të lexuar, përndryshe u drejtohet të palindurve, që nuk dihet a do të dinë shkrim e këndim. Për këtë arsye: "Formë brengosëse e vdekjes duhet të jetë vdekja që ndodh në kujtesë. Pavarësisht nga arsyet e rreme që shfaqin, për kaq bëhen luftërat. Kush do të harrohet. Kush do mbahet mend. Për kaq janë zhvilluar betejat". (f. 37) M'u kujtua vetiu edhe fjalia e gdhendur mbi një kryq guri në Rumani: "Kujtonani, që të mos vdesim".

Lexues joshkrimtarë, shkrimtarë jolexues dhe „i Midisti"

Një hapësirë e merituar i jepet në libër lexuesit joshkrimtar, më saktë: sprovave të pafundme nëpër të cilat ai kalon. Në mjaft raste, shtypi e burgos këtë lexues në libra të dështuar, brenda të cilëve përjeton si në jerm shndërrimin e tigrit në miush dhe nga të cilët del jo vetëm i fyer, por edhe i mpakur shpirtërisht. „Duket sikur të gjithë mezi ç'presin të vërsulen, për t'ia ngulur lexuesit naiv penën drejt e në bebëzen e syrit të patrembur digjital, ndërkohë që për ata që protestojnë dhe rebelohen kanë tjetër armë". (f. 47) Për fat të mirë, lexuesi joshkrimtar ende mbetet një Ciklop, të cilit nuk i mbarohen sytë. Po të rikujtonim një parrullë të hershme nga ato me një bie - mijëra ngrihen, mund të thoshim se, për letërsinë e vërtetë, Një sy lexuesi shpohet, dy të tjerë hapen.

Arian Leka flet drejtpërdrejt edhe për recetat që do t'i quaj „të përjetësimit", tashmë të njohura nga shumëkush, por të mbuluara me guna gjithnjë e më të trasha heshtjeje, ose me shkrime gjoja-demaskuese, që dalëngadalë i bëjnë të pabesueshme, a thua se përdorimi i recetave të atilla është virtyt i zgjedhur, ndërsa nxjerrja në shesh – shpifje. „Në këtë pikë kujtohem se njerëz me më shumë përvojë se unë në lëmë të botimeve në gjuhë të huaja, më kanë besuar të fshehtën e tyre. Në qoftë se do të kesh sukses në Perëndim, më këshilluan ata, mëshoi detajeve që lidhen me të majtën dhe të djathtën, me ateizmin dhe çështjen e besimit në një vend ateist, mbi dhunimin dhe ndalesat, mbi burrneshat dhe homofobitë, mbi bunkerët dhe dashuritë nën uniformë, mbi revolucionin naiv seksual, mbi demonizimin e atdheut, mbi homoseksualitetin e Enver Hoxhës, mbi përdhunimet dhe trafikantët, mbi kanunin dhe gjakmarrjen." (f. 52)

Në mbrojtje të lexuesit joshkrimtar, por edhe të fillestarëve ende të panjollosur të letrave, Arian Leka i përgjigjet një mendësie të tërë, ndehur në trajtë oktapodi mes Lindjes e Perëndimit: „Sa herë që më është dhënë rasti të shpreh diçka mbi ata që shkruajnë dhe mbi letërsinë, jam përpjekur të mos mbivlerësoj asgjë. Poeti e prozatori, më të vërtetët dhe më të sinqertët prej tyre, nga ata të paktët dhe të rrallët fare, që nuk e kanë të shkruarit punë mëditëse dhe që nuk i shpjegohen askujt tjetër veç Zotit të Fjalës për gjithë ç'kanë shkruar e shkruajnë dhe sa thonë e sa bëjnë, ky shkrimtar pra, në përfytyrimin tim është një ndërmjëtesues i paanshëm. Ai shfaqet si një shenjë ndërlidhëse, bashkuese, aty ku nuk e pret, aty ku mbase njerëzit nuk kanë fare nevojë për të, aty ku nuk e kuptojnë dhe nuk i krijohen mundësitë të shfaqet plotësisht (...) Ai vjen nga gjuhë të vogla dhe si pjesë e popujve numerikisht të vegjël, si për të na thënë se njerëzit dinë diçka mbi njësitë, por jo mbi përmasat. Një "i midistë" është ai, ngulur si ushtë mes tokës dhe qiellit, një krijesë pa përkatësi, i përmbytur nga të njëjtat përkohshmëri, dilema dhe frikëra si të gjithë. Në çastin kur poeti a shkrimtari shfaqet si ndërmjetës mes nesh, mes realitetit të qenë dhe realitetit të prekur artistikisht prej tij, shkrimtari bëhet i rëndësishëm, pikërisht se na rikujton disa gjëra që kanë qenë, janë dhe do të mbeten, por që ne, të zënë me ngutin e zakonshëm, i kemi harruar. Vijmë nga e njëjta kujtesë. Në këtë kujtesë europiane në kuptimin më të gjerë të termit (pasi vetë besoj se në Europë ka pasur dhe ka po aq Azi dhe Afrikë sa ç'ka pasur dhe do të ketë Azi e Afrikë në Europë), shkrimtarit i është kërkuar të bëjë me mjeshtërinë e tij po aq sa ç'u është kërkuar të bëjnë edhe profetët në misionin e tyre. Kjo për faktin se ky "zog i qiejve", ndryshe nga artistët e tjerë, ndërhyn në jetët tona për ta marrë shoqërinë në shqyrtim: për ta mësuar, për ta qortuar, për ta ndëshkuar, për ta përkëdhelur, për ta kritikuar, diagnostikuar, ndryshuar, shëruar, shpëtuar dhe mallkuar atë". (f. 63)

Jo rastësisht copëza e mësipërme m'u lidh me vëzhgimin e autorit se si duart e të burgosurve nxirrnin mineral nga i cili bëheshin antenat për të kapur stacionet e huaja televizive[7] dhe me shprehjen se „të gjithë mund të kemi përjetuar ndjesinë e të burgosurit, por vetëm pak kishin qenë ata që provuan burgun". (f. 195) Ruhet e njëjta logjikë shpirtërore: çdo shkrimtar ka një kredo të vetën, por jo të gjithë janë Shkrimtarë.

Në Fjalor

Marrëdhënia e shqiptarit me Zotin meriton vëmendjen e shkrimtarëve dhe shkencëtarëve të disa breznive. Vërtet të qënit prore nën mallkim është një mënyrë çapkëne për të mos u larguar nga vëmendja e Zotit, si puna e fëmijës që bën të pabëra për të mos humbur vëmendjen e prindit. Kjo nuk ndodh me plan dhe nuk është shenjë lirie, apo mendjeje të hapur. Është një pafuqi që, me kalimin e kohës, u krijon pasardhësve bindjen se Zoti vetëm (na) mallkon. Pasojë e kësaj pafuqie, - të papranueshme në jetë të jetëve për shqiptarët, - ishte lëvizja e mallkuar e vitit 1967 (që zyrtarisht nisi pó nga Durrësi, një vit pas lindjes së autorit).

A ishte fjala për një shpërthim e shumëfishim të mercenarizmit që aq shpesh thuhet mbi e nën zë se na shquan?! Apo idhujtaria ndaj një udhëheqësi që i bëri askushët e pafajshëm të ndiheshin të papërsëritshëm si emra?! Ja, ne askushët, mund të dëbojmë gjer edhe „Atë që Ishte, Është dhe do të Jetë". Edhe para një jave hasa në televizion një të paemër që, më një çiltërsi shajnitëse, shprehej: „Nuk e di pse e bëri Zoti këtë". Vërtet ndihej i prerë në besë që Zoti nuk e kishte pyetur, madje nuk i kishte kërkuar as lejë.

Por përtej zbavitjes së hidhur e frymës anekdotike që ëmbëlson sadopak hallet e shqiptarëve, duhet thënë se, gjer edhe historikisht, asgjë, askush, nuk ka merituar mohimin e Qiellit për hir të diçkaje a të dikujt. Përkundrazi: çdo mohim i tillë ka sjellë vetëm dalje nga vetja, endje rreth saj si qeni rreth trungut ku i është lidhur zinxhiri, mbushje me zbrazëti e krenari rrënimtare, gjak, grindje pa bukë e ndëshkime, që shpesh plakin e nxjerrin të pasqaruara nga skena e historisë disa brezni. „Dhe ne, të lindurit me këmishë ishim pjesë e së njëjtës skuadër humbësë, si Zoti. Ai u bë i vdekshëm. Ne u bëmë ateistë. Përfshirë edhe mua. Të lindurin me këmishë". (f. 80)

Nuk dihet pse ndodhën këto, por dihet tashmë se ku u strehua Zoti gjatë viteve të ateizmit zyrtar që rrezikonte të mposhtte edhe të zgjedhurit e Tij. „Me siguri që gjyshja duhet ta ketë bërë me vete pyetjen se ku u strehua Zoti, që nuk u zhduk edhe gjatë përndjekjes së ashpër?- shkruan autori. Ku? Në fjalor. Vendstrehimin e Tij e kemi prekur kushedi sa herë me duar, pa e marrë vesh se preknim dorën e Tij. Atë vendstrehim e kishin shfletuar edhe ateistet më të tërbuar, por nuk u kishte shkuar mendja se Zoti do gjente strehë në fjalorin që ata vetë e kishin spastruar nga fjala Zot. Edhe kur e mohuam, ia kemi përmendur emrin e fshehur në fjalor. Sa herë që, për shkak të detyrës apo detyrimit, shqiptuam fjalët zotohem, zotërim, zotëroj, zotësi, i/e zoti, zotërues, zotërohet, nuk kemi bërë tjetër përveçse E kemi pohuar vetë Zotin". (f. 109) Një dëshmi tjetër se si vepron Kujtesa.

Një dollap sa një botë dhe ngjarje me e pa kripë

Për pushtetin flasim me tepricë ata që nuk kanë drejtuar ndonjëherë dhe që i njohin përgjegjësitë dhe peshën e pushtetit nga pakënaqësitë e humbësve. Kjo e vërtetë dhemb, shqetëson e egërson. Të kërkosh me çdo mjet pushtetin nuk është edhe dëshmi se e meriton. Arian Leka nuk flet, por thotë. Një rresht ngjarjesh të librit përshkruajnë me tonet e një elegjie plot dhimbsuri, pa lotë që medoemos duan të duken, bëmat e pushtetit në Shqipëri e më gjerë.

Ngrihet fillimisht parabola mahnitese e dollapit, të cilin gjyshi partizan e kishte blerë në treg, mirpo i cili i përkiste një të panjohuri që pat rënë nga dynjallëku. Pronarët e rinj të dollapit nuk e hapin asnjëherë gjysmën e kyçur të tij, ku, për vite me radhë, qëndrojnë teshat e të panjohurve. „Që ditën e parë, kur dollapi hyri në shtëpi, unë kuptova se Zoti–rrobaqepës po na jepte një shenjë, - shënon autori. Veshjet pa zotërinjtë e tyre brenda po na vinin në provë dhe, në Ditën e Gjyqit të Fundit, do të ishin veshjet ato që do të dëshmonin ndaj nesh". (f. 99) Pasojnë faqe të paharrueshme, plot humor të ndritshëm e hidhërim për pafuqitë ndaj fatit, faqe që duhen lexuar, sepse edhe citimi i plotë do të kishte qenë njëfarë përdhosjeje.

Historia e gjyshit plotëson tablonë e ngjarjeve, në një gërshetim kulmor të groteskut me lirizmin e kulluar dhe me humorin bardhezi. Diku(r) fanitet sërish deti, por i tjetërsuar, i pamëshirshëm, ai det që nuk zbutet me lotë, ndoshta ngaqë është përjetë i kripur, dhe i le lotët të thahen pa përgjigje, lotët që gjithashtu nuk kanë nevojë për ujë deti.

Pushteti lëviz ngjarjet dhe anasjelltas. „Ndodhi në 2 korrik të vitit 1990. Kishin kaluar tetë muaj nga rënia e Murit të Berlinit. Edhe Shqipëria, me sa duket nën simbolikën e gjermanëve, shenjën e ndryshimeve e dha duke shembur gjithashtu një mur. Muri që u shemb ishte gjithashtu një mur gjerman. Ishte muri i Republikës Federale të Gjermanisë – ambasada më e re e një vendi perëndimor në Tiranë". (f. 232)

Vijon një "Histori e gjatë emigrantësh. Kapërcim i detit. Njerëz shpresëhumbur, që as nuk mbërrinin aty për ku ishin nisur dhe as nuk ktheheshin dot në shtëpi. Thjesht mbyteshin. Prej asaj kohe, sa herë që ndodhnin tragjedi në pjesen shqiptare të Deteve Jon dhe Adriatik, banorët e brigjeve nuk blinin kripë të prodhuar në kriporet e vendit (që vdekja të mos u hynte në gjellë)". (f. 235)

Autori kujton edhe një poezi të hershme të vetën, ku shqiptarët, në vend të këpucëve, mbathin varkëza dhe anije, me të cilat „ata kanë ecur jo drejt integrimit, por drejt emigrimit". Nuk kalon shumë dhe dyndet „Viti 1997, kur u thyen depot dhe kur thuajse të gjithë u armatosën…" Armët prej lodre, ose lodrat prej armësh rimarrin pushtetin, të paktën në kujtesën letrare. U dëshmua sërish se „edhe dashuria fëminore ndaj armës plastike, edhe afshi ndaj pjesëve erotike të pushkës, ishte shndërruar në paranojë. Ishte një pranverë ku lulet e gjakut mbi këmishët e shqiptarëve bënë që askush të mos i vinte re lulet që mbinin në tokë, përveç rasteve kur lulet shkuleshin për t'u vendosur drejt e mbi varrin e porsahapur". (f. 191) Këmishët na faniten tani nën tjetër kuptim, sikurse lulet që autori nuk i gjeti kurrë brenda ndonjë libri.

Por deti, si këmishë më vete, nuk kopsitet e as arnohet me kaq. „Frika ndaj të tjereve i ka zgjeruar kufijtë, duke krijuar mes nesh një det te ri: nuk është Det i Zi. As Det i Kuq dhe as Det i Bardhë. Është Det Mosbesimi, ky që kemi vendosur mes nesh – in between. Këtë det mosbesimi nuk do e gjejmë të shënuar mbi asnjë hartë tjetër, përveç asaj harte që endet në mendësinë tonë, sa herë që ditët zymtohen dhe, në vend të zgjidhjeve, hapjeve, zgjerimit, shohim telat me gjemba si rrugëdalje". (f. 244)

Pasi ndjek me përkushtim ecejaket e fjalëve dušo e dushman, aq të pranishme e turbulluese në Ballkan, Arian Leka pranon, - pa gjykuar kënd, - se „Kemi mbetur po ata. Njerëz të ngjashëm në vese, por jo në virtyte, me paraardhësit tanë". (f. 150)

Zgjedhimi i foljes "me ra"

Folja „me ra / të biesh" përshkon tekstin dhe nëntekstin e librit edhe në trajtë mëdyshjesh (me ra a mos me ra, të biesh a të mos biesh). Gjendemi në një hapësirë shpirtërore e gjeopolitike, ku fjalët janë si dama siameze letrash bixhozi; mjafton një çast i vështirë për t'ua kthyer kuptimin sëprapthi dhe të mos merret vesh se cila kokë dame është poshtë e cila sipër. Rënia bëhet ngritje, ngadhnjimi – dështim, shpresa – shkreti. Ish-të burgosurit kishinrënë (jashtë lirisë së pakët, ose në burgje më të vegjël se atdheu); autori-fëmijë kishte rënënë dashuri për herë të parë; njerëzve u kishte rënë kryesh një fat mizor, mirpo tjetër fat nuk u pat rënë në hise...

Pas shumë vitesh të rëndë e të turbullt, shtyrë, joshur, cytur e ngucur nga arsye e shkaqe që mezi i mbledh edhe fjalori, të gjithë ranë në një mendje. Ja si: „Duan ta kenë një veshje me fytyren e dikujt. Ish – të majtë, ish – të djathtë, ish – pronarë dhe ish – të përndjekur politikë, ish – të dënuar, ish – bashkëpunëtorë të regjimit, të penduar dhe të papenduar, që iu lëshuan fesë dhe besimit me shpresë se fjala më fal sjell lehtësim edhe mëshirë; ish – shkrimtarë, që nuk duan ta pranojnë se arti i tyre ishte një lloj bombe e shfarosjes në masë; të dekoruar, që nuk i kthejnë mbrapsht medaljet dhe aplikojnë për kredi të butë. Ka edhe të tjerë, por jemi pothuajse të gjithë ata që duan ta kenë një veshje me fytyrën e dikujt. Heronj të luftës antifashiste, me abone të udhëtimit falas; të persekutuarit e luftës së klasave me krushqi komuniste; pishtarë të demokracisë; editorialistet e përditshëm, bashkë me analistët që nanurisin çdo natë; drejtues elegantë ekranesh sqimatarë, që bëjnë thirrje për mbledhje fondesh për ndihma në raste fatkeqësish; trafikantë, terroristë, njerëz të duruar (nuk u bënë dot dëshmitarë të Parajsës së premtuar socialiste, por mundën të shohin me sy të lirë shpërbërjen e kampit, eksodet masive, krijime shtetesh të rinj, përhapjen masive të internetit, ringjalljen e nacionalizmave lokale, rrënimin dhe shitjen e pasurisë publike, ngushtimin e zonës publike) që, në kërkim të alibisë, vazhdojnë t'ia kërkojnë Zotit vendosjen e rregullit dhe të drejtësisë në jetë. Të gjithë pra, apo thuajse të gjithë, rane befas në një mendje". (f. 117)

Më ka vënë dikur në mendime bindja e Shën Joan Shkallarit: „Paqja është katër herë më e madhe (e rëndësishme), se sa drejtësia"[8]. Ndoshta ka ardhur çasti kur nuk duhet gjykuar shkaku që sjell mirëkuptimin, ose edhe pajtimin, por vlera e këtyre të fundit. Na ka shoqëruar në shekuj ajo përsëritje dhe / ose stërvitje, që bëri të mundur të përshtateshim edhe në kushte çnjerëzorë jetese, pa humbur shpirtin e as Kujtesën – dhe mundësitë që stërvitja me mirëkuptim për hir të mirëkuptimit të na pështasë e të na mësojë me të, të paktën deri në përçarjen e ardhëshme.

Globalizim, ose glob nën banalizim

Jemi në kalimin "Nga shoqëria e represionit drejt shoqërisë së depresionit masiv". Me arritjet dhe dëmet e tij, duke huazuar ide e mjete nga sistemet e mëparshme, globalizimi i ngjan një hijeje më vepruese se sa trupi nga i cili del. Është i pranishëm në shoqërinë njerëzore qysh kur u ndërtua ura e parë, kur disa nga anëtarët e bashkësisë u bindën se punët e shpirtit mund të drejtohen përmes një pasurie që nuk lidhej me shpirtin dhe kur dallimet në fjalë e sjellje ndërmjet anëtarëve cënuan pushtetin.

Arian Leka sjell një vëzhgim që meriton vëmendje: „Globalizimi i parë nuk u shpik prej amerikanëve. As nga zona e Bashkimit Europian nuk u shpik. Protoglobalizmi u shpik në kampin socialist. Për herë të parë globalizmi u zbatua, u krye dhe u përsos në vendet komuniste. Madje ishin shtetet më të varfra dhe më të indoktrinuarat e kampit socialist ato të parat që e zbatuan me sukses globalizmin. Duhen shembuj për ta përligjur? Muzika. Filmat. Veshjet. Kënget. Sloganet. Ndëshkimet. Burgosjet. Represioni. Vrasjet. Kampet e internimit. Survejimet. Pushimet e organizuara. Lejet e krijimtarisë për shkrimtarët dhe artistët. Propaganda. Përgjimi, festat familjare dhe festat shtetërore ishin të njëjta për të gjithë zonën komuniste. Këto janë vetëm disa nga tiparet e globalizmit në kampin socialist të Lindjes komuniste, i cili nuk është studiuar dhe nuk është vlerësuar ende mirë". (f. 219)

Një shekull pas hartimit të planeve globalizuese, në Evropën e përçarë si mos më keq nga pikëpyetjet dhe pikëçuditëset: „Të varfrit do të mbeten të varfër edhe në imitim. Ata që qeverisin Ballkanin e mbetur jashtë Europës dhe ata që qeverisin Ballkanin europian janë vënë në garë. Kush e kush do të qeverisë më mirë? Ata me këmishë pa kollare? Apo ata me këmishë me kollare? Monotonia e imagjinatës së varfër shkon deri aty sa në takime ku nënshkruhen protokolle të nivelit të lartë, ata që qeverisin Ballkanin zgjidhin kollaret nga qafa dhe ia dhurojnë dikujt që është betuar të qeverisë pa kollare. Ndaj nuk kanë më sukses as dramat, as komeditë e zeza dhe as tragjeditë me absurd. Ndonjëherë, këtë objekt që nuk përfaqëson origjinalitet, ata që qeverisin në mënyrë qesharake Ballkanin e heqin nga qafat e tyre në mënyrë teatrale, për të falsifikuar iluzionin se edhe litari do të hiqet po aq lehtësisht edhe nga qafat e shtetasve të tyre që varen plotësisht nga jeta politike. Nuk ndodh ndryshe as në Europën e atyre që qeverisin senza giacca e cravatta, ku autokratët shtohen dhe të majte e të djathtë ushtrohet populizmi që vë në spikamë virtytin kundrejt elitave të korruptuara. Veçse jo që të propozojnë një linjë të re mendimi dhe aksioni politik, por për t'u zënë vendin elitave me të cilat ngjasojnë". (f. 119)

Në vijim të ngjarjeve, do të veçoja kapitullin e titulluar „Të shpiket ballkanasi, siç shpiket një armë", ku shkruhet: "Dhe ja ku dashur pa dashur e hoqa një vijë demarkacioni mes europianit human dhe ballkanasit gjaksor. Ngecëm, kur ruleta e ndaloi rrotullimin. Kë zemëron më shumë kjo ndarje: europianët skeptikë apo ballkanasit që ëndërrojnë? Shtëpi e përbashkët, por secili në dhomën e vet. Ballkanasi në Lindje. Europiani në Perëndim. Ballkanasit komunistë. Europianët kapitalistë. Ballkanasit në mish-mashin e tyre të besimeve fetare, të cilet të premteve shkojnë në xhami e të dielave ne meshë, ngatërruar mes gjuhësh dhe bindjesh politike. Europianët të ndarë në katolikë, protestantë, ortodoksë. Ballkanasi i fshehur pas Perdes së Hekurt. Europiani i rrethuar me kurorat plastike të integrimi, diversitetit, eurocentrizmit dhe unifikimit të hapësirës, kufijve, monedhës së përbashkët, por pa simbole shtetesh. Themelet e shtëpisë europiane, ku fare pak jetojmë së bashku, janë plasaritur që herët prej rrënjeve të dallimeve mes Perëndimit dhe Lindjes. Më së paku që prej kohës kur Perandoria romake u nda, në Romën (racionale, progresive) dhe Kostandinopojën (dogmatike, intolerante) dhe kur trupi i përbashket i perandorisë u ça më dysh. Krijuesit e kësaj forme të re treguan vëmendje për t'i shtuar një kokë të dytë shqiponjës bizantine, por nuk u kujtuan se ky trup kishte nevojë edhe për një zemër të dytë. Këto dallime do të jenë mes nesh derisa të jetë gjallë edhe europiani i fundit që mësoi ndarjet dhe dallimet mes nesh nga librat shkollorë të historisë". (f. 268)

Gjatë gjysmëshekullit që kaloi, hekuri i perdes së Hekurt u lëmua aq shumë, saqë për ca kohë u shndërrua në pasqyrë, pastaj në qelq, por të pathyeshëm, dhe të dyja palët e ndodhura përballë nuk ditën kujt t'ia kthenin shpinën më parë. Nuk di ta ketë pyetur veten kush se si mund t'i kthehet shpina vetvetes, apo Kujtesës. E qartë është se shpikja e tjetrit për të përligjur mangësitë e vetes vijonte njëheresh: ballkanasi shpikej si pushka që mezi pret të vrasë të pafajshëm dhe shpikte nga ana e tij evropianin përherë shpërfillës, dinak, të shthurur, përfitues, shitur tek paraja të cilën e mblidhte vetëm për vete, teksa ngulmonte ta blinte ballkanasin me kacidhet e këtij të fundit.

Zymtësia e autorit ndaj marrëdhënies ballkanas-evropian duket bindëse. Ndoshta duhet thënë se vërtet gjatë ndarjes së Perandorisë Bizantine u harrua t'i shtohej një zemër ish-shqiponjës që u nda më dysh e fitoi dy koka dhe mbeti me një zemër, por se edhe ajo zemra e vetme duket të ketë pushuar prej kohësh së rrahuri.

Eshtra, por jo për hajmali

Pesha e globalizimit ndihet thellë edhe në letërsi dhe veçanërisht në pasqyrimin që i bën letërsisë shtypi. Është një zonë ku mirëkuptimi mes evropianëve të ligur shpirtërisht dhe ballkanasve të etur për famë të shpejtë ka kapur majat. Vlerat e mesme qarkullojnë dhe trymbetohen në të dyja hapësirat e kontinentit, aq sa të vjen të besosh se dy shqiponjave që përmenda më lart u kanë pushuar së regëtiri edhe trutë.

Morali i dyshimtë bën çudira në shtyp. Faqja 317: „... ngaqë në "letërsitë e vogla" talenti nuk shfaq begati të plotë, kushtet për shprehësi të pavarur dhe të shkëputur nga nocionet shtet-etni-komb nuk janë aq të përshtatshme sa të mund të krijonin mjeshtrin e vet përfaqësues, i cili do të ndahej përfundimisht nga të shprehurit kolektiv. Kjo ka ndodhur edhe në letërsinë shqiptare. Dhe jo vetëm gjatë Romantizmit, por edhe gjatë zbatimit të metodës së realizmit socialist – atavizëm ky që, ndonëse gjithmonë e më rrallë, vazhdon të artikulohet edhe sot.

Për shkak të këtyre kushtëzimeve, për t'u vetëmbrojtur, për t'u vetëshpallur apo nga frika se humbasin identitetin dhe treten në oqeanin e globalizimit kulturor, disa prej letërsive vetëprovincializohen, zgjedhin mbylljen në vend të hapjes, monodinë në vend të polifonisë së emrave dhe estetikave plurale që sjellin ata.

Ato letërsi mblidhen rreth një emri të vetëm apo pak emrave përfaqësues, thua se u duhet ta ruajnë energjinë për kauza madhore, duke vënë shenjën e barazisë mes letërsisë së tyre (të vogël) dhe emrit të përveçëm që, nga ana tjetër, i shfaq si të pamjaftueshme përpjekjet e paraardhësve letrarë.

Ndaj në këto zona letrare janë ende në përdorim titujt retorikë "poet kombëtar", "shkrimtar i kombit", "poetprofet", "mjeshtër i madh" dhe "shkrimtar-nder i kombit", që u ngjajnë eshtrave, prej të cilave mund të rikrijojmë nostalgjinë e dinosaurit të socializimit të zhdukur dhe të shkrimtarit në atë klimë".

Kam bindjen se me këta rreshta Arian Leka mban parasysh pasqyrimin dhe mënyrën se si e përhap letërsinë shtypi i ashtuquajtur kulturor. Sepse, në të vërtetë, gjendja e shkrimtarit-njësh, pa të cilin gjithë të tjerët, përfshi paraaradhësit, janë vetëm zero e s'do të arrijnë kurrë dhjetë, ka kaluar prej vitesh.

Tani, si me qenë gjaku i derdhur prej tjetërkujt në emrin tënd, duhet shlyer inercia e errët e propagandës, e cila shpreson që, derisa e vërteta të mësohet nga të gjithë e të mos shkatërrohet dot, letërsia mesatare dhe e shitur të jetë bërë mishërim i vetë Shijes. Me vetëdijë a për forcë zakoni, një veprimtari të shumanshme kanë këtu shkrimtarët që s'pushojnë se luftuari për vënien në vend të drejtësisë, rropaten vetëm për lexuesin (aliaspopullin e shumëvuajtur), të pranishmit kudo e gjithkënd. "Fjala "shkrimtar i angazhuar", - shkruan Arian Leka, - sigurisht që shqiptarëve u kujton llojin e autorit që trashëguam nga realizmi socialist, atij që i këndoi flladit, tek përkund kallëzat e fushës me grurë, (por jo të njëjtit fllad që përkundi edhe poetët e varur), atij që nuk bëri dallim mes vrimave që hapën plumbat në gjoks (dhe vrimave që hapën dekoratat dhe medaljet mbi xhaketë)". (f. 256)

Nuk është fjala as për të majtë, as për të djathtë, as për ata të pavarur, në tubimet e të cilëve nuk duhet kujtuar litari. Është fjala për kumtin, vendin dhe synimin që zgjedh vepra e secilit.

Vite më parë, shkrimtari trigjuhësh dhe mendimtari i shquar rumun Vintilă Horia (1915-1992) sqaronte shkurtimisht çështjen e togfjalëshit „Kultura e djathtë". Kultura e majtë është gjithmonë tejzgjatje e politikës së majtë, - shprehej ai, - ndërsa mes kulturës së djathtë dhe të djathtës politike shpesh hapet një humnerë[9]. Kultura e djathtë është kultura e përherëshme, ajo që mbledh e ruan, si vetë Kujtesa, arritjet më të mira të njerëzimit. Prandaj harta e vërtetë e letërsisë ndryshon kryekëput nga hartat e shtypit, të politikës dhe të historive të letërsisë.

Pjesa tjetër e librit, libri i lexuesit tjetër

Do të mund të shkruheshin lirshëm gati po aq faqe sa ka libri për kërkimin e këmishës së humbur. Pas bindjeve të mësipërme, një tjetër lexim nis për mua, por jo edhe për secilin lexues, që do të kërkojë këmishën e vet, në varësi të atyre pyetjeve e përgjigjeve, të jetëshkrimit e jetëkujtimit që e kanë mbrujtur të mos jetë tjetërkush e të mos lexojë me sytë e tjetërkujt.

Doja vetëm ta thoja me shkrim se, siç dihet e pëshpëritet, ndodh që një libër të përmbajë kaq thellësi, dhimbsuri, të vërteta e hijeshi, sa t'i shtojë vlerën një biblioteke të tërë. E për fat, libra të tillë janë kaq të rrallë, sa s'ke si të mos i shohësh e aq më pak t'i anashkalosh.

Bukuresht, shkurt 2019

[1] Citimet qëllimisht nuk ruajnë kronologjinë e librit (sh. im, A. K). [2] E shpreh edhe vetë autori, por në vijim mendimesh të tjerë: „Poema, ndoshta, ka mbetur e vetmja formë centaur: formë kafshë-njeri. Poema ngjason me qelqin në formën e tij të lëngët, para se të ngurtësohet". (f. 40) [3] "Guximi për të thënë jo thjesht të vërtetën e një pale, por të drejtën e paanshme. Aftësia për të kuptuar se duhet ndenjur jo përkrah, përbri apo përballe një grupi, por për të ndenjur përmbi të gjithë". (f. 252). [4] Nxjerrë në pah dhe vlerësuar lart nga kritika dhe lexuesi rumun, pas vëllimeve „Anija e Gjumit" (Nava Somnului, Librarium Haemus, Bukuresht, 2007) dhe „Biblioteka lundruese" (Biblioteca plutitoare, Charmides, Bistrita, Rumani, 2017). [5] Asnjëherë nuk na thuhet pse lexuesi duhet t'i mbajë mend gjërat lehtë. Për çfarë gjëra të rënda e madhore e ruan pjesën tjetër të kujtesës?! [6] „Kryetalentet tona ishin shfaqur sërish, si në këngët e kreshnikëve. Talenti numër një: të humbnim raste. Talenti dytësor: të bënim armiq. Shumë kishim duruar nën diktaturë, por edhe të tjerët e kishin duruar shumë heshtjen tonë". (f. 211) [7] „Duhet kthjelltësi mendore, jo magjepsje dhe mistikë, për ta besuar se nuk mund të kenë qenë të tjera duar veç duarve të poetëve, të artistëve, të piktorëve, të klerikëve, të përkthyesve dhe të mendimtarëve të burgosur ato që zgjateshin nga galeritë për të rrotulluar antenat drejt sinjaleve të qartë. Ishin ato duar që nuk bënë sa ne dëshironim, por bënë sa mundën që antenat e drejtuara ditën nga Tirana dhe natën nga stacionet e Perëndimit – prej nga mbërrinin pamje të klonuara të Shqipërisë bahçe me lule dhe të parajsës së reklamave, të ktheheshin drejt asaj që ndodhte në kampe, në burgje dhe nëpër të gjithë Shqipërinë". (f. 194) [8] Për mëninë, Filokalia, vëll. 9. [9] Shih dokumentarin "25 vjet nga vdekja e shkrimtarit Vintilă Horia", Kujtesa e Mërgatës Rumune, nga Marilena Rotaru, Agerpres, 2017.


G.M./b.ha.


12 March 2019

BOTIM I RI - Konradi - ose djali i kutisë së konservës - Christine Nöstlinger

"Konradi - ose djali konservës" i shkrimtares austriake Christine Nöstlinger është një sukses botëror i jashtëzakonshëm, i përkthyer në më shumë se 20 gjuhë, tanimë vjen edhe në shqip, për të na rrëfyer historinë e një djali të dorëzuar gabimisht te dikush, që nuk dëshiron ta kthejë më mbrapsht.

Ky roman mahnitës rrëfen për fëmijërinë dhe rritjen e fëmijëve, për prirjet e tyre dhe pritshmëritë e prindërve. Kjo pasi Konradi - djali në konservë, nuk është një fëmijë i zakonshëm, por një fëmijë prej të cilit kërkohet të jetë gjithmonë i pari, i shkëlqyer dhe i përsosur? Po kujt i lipset një fëmijë i tillë, që flet në mënyrë artificiale, që bën vetëm pyetje, që nuk di të luajë, të bëhet pis e të hajë një akullore pa marrë 10 herë leje? A duhet të jenë fëmijët artificianlisht të sjellshëm dhe me rezultate të jashtëzakonshme në mësime dhe a kanë me të vërtetë ndonjë rëndësi këto kur ky fëmijë nuk rritet natyrshëm?

Ky roman është një nga më të dashurit e fëmijeve në të gjithë botën, pa marrë parasysh nëse lexuesi është vajzë apo djalë. Historia e jashtëzakonshme e Konradit, i nxit lexuesit të qeshin, ta lexojnë me zë të lartë dhe të "infektojnë" edhe lexuesit e rritur ta njohin këtë personzh që kthehet nga një djalë i mirë-edukuar, në një djalë që bëhet qëllimisht "i prapë."


FTESË PËR LEXIM

Një djalë i përsosur? E kujt i lipset? Si duhet të sillet ai? Si një fëmijë normal?

Ky libër rrëfen edhe për lidhjet mes prindërve dhe fëmijëve dhe për miqësinë. Por Konradi nuk është një fëmijë i zakonshëm. Ai është një fëmijë i bërë artificialisht.

Duhet të jetë shumë i sjellshëm, i shkëlqyer, me rezultate të jashtëzakonshme në mësime? A kanë me të vërtetë ndonjë rëndësi këto? A është normal një fëmijë që punon gjithmonë mirë? Një nxënës model, me nota të mira, por që nuk orientohet dot në këtë botë dhe as luan me shokët e klasës? Christine Nöstlinger i prek këto tema, duke dhënë përgjigje zbavitëse, ironike, përmes këtij libri gazmor, me vlerë të madhe.

Romani mahnitës i Christine Nöstlinger rrëfen për fëmijërinë dhe rritjen e fëmijëve, për prirjet e tyre dhe pritshmëritë e prindërve. "Konradi - ose djali konservës" është një sukses botëror i jashtëzakonshëm, i përkthyer në më shumë se 20 gjuhë, tanimë vjen edhe në shqip, për të na rrëfyer historinë e një djali të dorëzuar gabimisht te dikush, që nuk dëshiron ta kthejë më mbrapsht.

Ky roman është një nga më të dashurit e fëmijeve në të gjithë botën, pa marrë parasysh nëse lexuesi është vajzë apo djalë. Historia e jashtëzakonshme e Konradit, i nxit lexuesit të qeshin, ta lexojnë me zë të lartë dhe të "infektojnë" edhe lexuesit e rritur ta njohin këtë personzh që kthehet nga një djalë i mirë-edukuar, në një djalë që bëhet qëllimisht "i prapë."

Zonja Bartoloti është njeri i çuditshëm. Asaj i pëlqen të bjerë në sy me veshjet, me të kuqin e buzëve gjithë shkëlqim dhe me trillet e veta mbi blerjet, katalogët dhe revistat. Por ajo mahnitet kur një ditë postieri i sjell një pako të çuditshme, që ka brenda një djalë shtatëvjeçar, të sjellshëm mbi të gjitha. Zonja Bartoloti porosit shumë blerje me postë, por nuk i kujtohet të ketë porositur një fëmijë… Gjithsesi vendos të marrë rolin e nënës, sillet si një fëmijë i rritur dhe e bën mjaft mirë kur fabrika do që Konradi t'i kthehet prindërve që e kanë porositur.

Konradi është fëmijë shumë i zoti, i zgjuar dhe gjuhëbrisk. Ai është djali që çdo prind do kishte ëndërruar. Pothuajse i përsosur: kështu mund ta quanim Konradin. Por ndërkohë, zonja Bartoloti nuk është fare e tillë. Fjala që do i shkonte më shumë asaj është "kaotike".

E mirë pra, e dimë! Zonja Bartoloti nuk kujdeset dhe aq shumë për fëmijët. Pikërisht kjo është arsyeja pse ajo i bie shkurt dhe, në vend që ta sjellë vetë në jetë fëmijën e saj, merr një djalë të dërguar me postë: - Konradin. Po. Konrad quhet djali që mbërriti i paketuar në një kuti konservash prej teneqeje gjithë shkëlqim! Së pari, të dyve u duhet të përshtaten me njëri – tjetrin, dhe kjo nuk është hiç e lehtë. Por më pas, zonja Bartoloti mësohet aq shumë me djaloshin çapkën, saqë çfarëdo aventure dhe prapësie të bëjë Konradi, ajo nuk dëshiron ta kthejë mbrapsht - edhe pse prodhuesit e tij të fabrikës së konservave, të lodhur sa më s'ka nga rengjet e tij, kërkojnë që Konradi të rikthehet në fabrikën ku u prodhua. E kështu vijojnë shumë e shumë peripeci gjithë humor, mençuri dhe të qeshura.


Lloji i botimitPaper back
Fletët192
ISBN9789928230195
RedaktorSilvana Leka
V. Bot2019
VendodhjaTirane
GjuhaShqip
Tipi i publikimitLibër
Grupmoshambi 10 vjeç
StatusiI ri
Numri i botimeveI parë
PërkthyesiAdmira Poçi

Total Pageviews