20 September 2018

POETEKA - poetry card - Christine Nöstlinger

POETEKA përkujton shkrimtaren e shquar austriake për fëmijë Christine Nöstlinger (1936 – 2018), përmes kartolinës letrare të muajit shtator.

Kartolina me portretin e kësaj shkrimtareje të dashur për miliona lexues në botë, i bashkohet programit letrar "Nga Austria me Dashuri… From Austria with Love…"
Edicioni i ri i kartolinës letrare boton gjithashtu edhe një fragment nga vepra e mirënjohur e kësaj autoreje, romani "KONRADI ose djali i kutisë së konservës", përkthyer në shqip nga Admira Poçi.

Ky edicion, që ka në qendër shkrimtaren Christine Nöstlinger dhe që është i shtati në radhën e botimeve, vazhdon të përurojnë kulturën përmes kartolinave letrare, si pjesë e Programit "PoetryCard" 2018.

Nisma origjinale e komunikimit letrar përmes kartolinave është ideuar dhe ealizuar nga POETEKA, duke gjetur mbështetjen e Ambasadës së Austrisë në Tiranë (Austrian Embassy Tirana) si dhe të partnerëve të tjerë, si ADD Albania, Ama Caffè, Rauch Albania.
Nisma ka gjetur përkrahje dhe është bërë e kërkuar në mjediset publike të leximit si dhe në vende të tjera ku njerezit takohen apo edhe në mjedise universitare.
Nisma nxit njohjen përmes leximit të autorëve austriakë në Shqipëri, por edhe paraqet krijimtarinë e disa autorëve shqiptarë që jetojnë në Austri, që shkruajnë në gjuhën shqipe e në gjuhën gjermane, duke vijuar fenonenin e bilinguitetit në letrat shqipe.

Programi "Poetry Card – Nga Austria me dashuri - From Austria to Albania with Love 2018", bën të njohur edhe punën e shkrimtarëve dhe përkthyesve shqiptarë që kanë sjellë në gjuhën shqipe këta autorë, mes të cilëve Arshi Pipa, Lindita Arapi, Admira Poçi, Oriona Kraja Zylja, Majlinda Çullhaj etj.

Pas suksesit me edicionet pararendëse të kartolinave letrare, ku u publikuan ballina e revistës "Fryma", 1944, në të cilën u paraqit një poezi e Rainer Maria Rilke-s, përkthyer nga Ars, botimet vijuan me nobelisten austriake Elfriede Jelinek (2004), e më tej me me kartolinën e shkrimtarit dhe gazetarit të mirënjohur austriak, Joseph Roth, veshur me kostum tradicional shqiptar, me krijimrarinë poetike në dy gjuhë të shkrimtarit dhe përkthyesit Ilir Ferra, me esenë e artist austriak Christian Thanhäuser, kushtuar multikulturalizmit dhe arsyeve që e nxisin atë të kthehet vazhdimisht në Shqipëri, me tregimin "Hallë Lulja në Europë" (Tante Lulja in Europa), të autores Andrea Grill, përkthyer në shqip nga Majlinda Çullhaj dhe, më së fundi, edhe me fragmentin nga krijimtaria e Christine Nöstlinger.
Romani "KONRADI ose djali i kutisë së konservës" (Konrad oder Das Kind aus der Konservenbüchse) do të vijë së shpejti edhe në gjuhën shqipe, nga "Botimet POETEKA", përkthyer nga Admira Poçi

18 September 2018

ARIAN LEKA - Teatri si ndëshkrim: Teatri, artistët politika… dhe publiku

ARIAN LEKA: eatri si ndëshkrim -Teatri, artistët politika… dhe publiku

Arian Leka – Nuk dua që ta ndërpresësh pa e filluar leximin. Aq më pak të pandehësh se dashkam të të them diçka poetike, si zakonisht. Po të them se i besoj prej kohësh vargu të Sting-ut, i cilit ngulmon të na thotë se dhuna nuk është zgjidhje, se asgjë nuk vjen nga dhuna dhe asgjë e mirë nuk mund të vijë kurrë prej saj.
Po ja që ashtu nisi. Në mënyrë të dhunshme. – Teatri do të shembet! Shoqëruar me pikëçuditëse, siç e do drejtshkrimi i mbrojtur me ligj. Zhvendosur në hapësirën "do të" të së ardhmes së Shqipërisë (fu)turistike. Kaq.
Pastaj gjithçka u nda në kampe përqendrimi. Sulme. Deklarata. Zëra pro prishjes së teatrit kombëtar. Marrëveshje të paqarta dhe po aq të pazbardhura sa dhe Marrëveshja e Çadrës. U shfaqën kundërshtarët, të heshturit, të spërdredhurit, të kamufluarit pas gjuhës alegorike me thirrje moralizuese. Aty përreth ishin edhe vëzhguesit "as-as", që nuk mungojnë kurrë, ishte grupimi "edhe-edhe", të pranishëm që filmonin për të ushqyer rrjetet sociale, individë me fletë letre në gjoks, mbi të cilat shkruhej "unë jam teatri". Kishte mes tyre edhe nga ata që fjalën Teatër dhe fjalën Kombëtar, e shkruan me nistore të madhe, si për ta sentimentalizuar çështjen.
Ishte lënë pas dore diçka fare e thjeshtë. Fakti që duartrokitjet meritohen jo vetëm në skenë, si aktorë, përgjatë dy orëve, por meritohen çdo ditë, minutë pas minuti në jetën e përditshme. Bashkë me këtë mosvëmendje, ishte harruar edhe se çështja e sakrifikimit "të së vjetrës që shembet" për të ndërtuar "botën e re" nuk ishte e para përvojë në historinë e kulturës shqiptare.
Nëse kujtojnë se çfarë ndërtesash kanë përreth sheshit Skënderbe, në rrugën e Kavajës, në rrugën e Durrësit dhe në disa prej lagjeve të hershme tiranase, kuptojmë se mbi hartën tonë kulturore e reja e ka mundur të vjetrën, por jo duke ofruar gjithmonë më të mirën dhe më të bukurën.
Edhe pse jo të gjithë mblidhen në sheshin pranë teatrit, kundërshtarët e shembjes takohen në të njëjtën pikë. I duhet Tiranës një teatër i ri? Sigurisht! Pika e ndarjes ishte se ky ndërtim nuk duhej bërë duke shembur të vjetrin dhe se fondet për ndërtimin e tij të duhet të ishin publike.
Në fillim u besua se zgjerimi i vëmendjes publike në mbrojtje të teatrit mund të arrihej lehtë. Mjafton të ironizoheshin "burrat e shtetit" – vendimmarrësit, mjafton t'i paraqisje ata si leshko dhe injorantë dhe ja ku u fitua edhe një betejë. Ata duheshin bërë qesharakë, siç u mëtua përmes deklamimit të vargjeve të Heine-s te Gjermania një përrallë dimri. Pas kësaj ata do turpëroheshin dhe do tërhiqeshin. Por në shtëpinë e të të përqeshurit dhe të tallurit sarkazma nuk prek njeri. Ndaj dhe kjo formë elegante e protestës pacifiste dështoi që në placentë.

Fakti që në skenën e improvizuar mes dy teatrove vendin e vargjeve të Heine-s e zuri deklamimi i poetëve shqiptarë të periudhës së zgjimit kombëtar, la të kuptohej se "çështja teatër" jo vetëm që do i zgjeronte përmasat, por do të përdorej nga shoqëria civile dhe do shpërdorohej nga prekja e politikës, duke u paraqitur si "çështja Shqipëri".
Një gjë ishte e qartë. Ndodhia do kishte të humburit e saj, "viktima të keqdashjes dhe të keqkuptimeve", por nuk do e përdorte sloganin "me ne fitojnë të gjithë". Me shembjen e teatrit nuk fitonin të gjithë. Përfitonin vetëm, disa. Kjo ishte e qartë, si lufta që bëhej për truallin e jo thjesht për nostalgjinë dhe për godinën.
Prirja për vringëllimë të fjalës dhe politizim u bë më e dallueshme pas deklaratave, që filluan ta lidhnin teatrin me kujtesën dhe shembjen e tij me rrënimin e trashëgimisë kombëtare gjatë tranzicionit të gjatë. Por pas kundërshtimeve u kuptua se po zgjohej konflikti, sidomos kur tonet u bënë epike dhe kur vendin e parabolave dhe alegorive fëminore mbi teatrin të botuara në shtyp e zuri vjersha O moj Shqypni (me vargje të aktualizuara sipas kontekstit teatër). Tonet kushtrimore arritën kulmin me këndimin në grup të vargjeve "Eja mblidhuni këtu". Mund të mos jenë më kulmorët e poezisë shqiptare, por këto vargje, për fatin tonë të keq, edhe pas një shekulli e gjysmë, vijojnë të mbetet aktuale.

Taktikishit dukej se ishte vepruar mirë në çdo hap. Por për të qenë të kthjellët, a ka me të vërtetë diçka për t'u krenuar në aktualizimin e vargjeve që u zgjodhën për të mbrojtur teatrin? Aspak. Fjalët e Pashko Vasës, të Mihal Gramenos, të Migjenit, të Konicës e të Mid'hat Frashërit (të cilët i citojmë vend e pavend nga kafenetë në Kuvend) nuk janë të pavdekshme dhe nuk u flasin "shekujve që vijnë". Nuk ka vend për mbivlerësim. Autorët tanë nuk flasin "urbi et orbi". Autorët e nderuar nuk janë dhe nuk ka pse të jenë aktualë, por bëhen të tillë, pasi edhe pas 100 vjetësh kumtet e tyre përputhen me realitetin tonë.
Aktualizimi i këtyre shkrimtarëve prej nesh na e thotë në sy atë që duam ta fshehim. Vendi ynë ka ngecur. Lëviz, por xhiron bosh, për inerci, pa qëllime të qarta, në zbrazti. I kemi lënë të pazgjidhura çështjet e kujtesës dhe të trashëgimisë, për të cilat na qortonte Konica, Noli dhe Mid'hat Frashëri dikur. Kemi mbetur po ata. Njerëz të ngjashëm në vese, por jo në virtyte, me paraardhësit tanë. "Thumb i ngulun ndër trutë e njerzis", do na shkruante Migjeni, që nuk bindim dot as veten të besojë se "këtu rron një popull që ndërton diçka të re…"

Atyre që e ndoqën zhvillimin e protestës nga ekrani ky aspekt i rikthente gjendjen deja vu. U dukej se e kishin përjetuar edhe herë të tjera këtë protestë, peticionet, grevat e urisë. Përvoja u thoshte se asgjë nuk ka ndryshuar dhe nuk ndryshon në këtë vend, ndaj dhe, përveç arsyeve të tjera që kanë lidhje me kulturën e bindjes dhe politikën, nuk iu afruan protestës.
Nuk ka pra vend për ngazëllim nëse vlerësojmë lidhjen tonë me kulturën dhe artin. Nuk kemi pse krijojmë iluzione se artistët, teatri, poeti dhe arti poetik a dramatik vlejnë diçka për jetën e këtij vendi. Kultura dhe arti për ne nuk kanë vlerë të përditshme. Kujtohemi për to vetëm kur na shërbejnë për diçka pragmatike, si në rastin e leximit publik të poezive në mbrojtje të teatrit. Në rastin e teatrit u kujtuam për njerëzit e fjalës pasi, me mendësitë e vetme që zotërojmë, ato jakobine, bolshevike dhe yxhym-yrysh, ne besojmë fort se forma e vetme e artit që ekziston në Shqipëri dhe që duhet të ekzistojë është ajo e artit bombë e flamur, vetëm lloji i artistit që çirret dhe bën ekzibicion në ekran.
Prej vitesh na e kanë përplasur në sy. Artisti i duhet shtetit vetëm që shteti të përligjë ekzistencën e pozës së tij prej bamirësi. Vetë shteti ka marrë pamjen e një agjencie funeralesh, që organizon përcjellje melodramatike dhe festa jubilare, ku artisti shfaqet si statistikë, si inventar dhe si sfond i përkulur. Po të kishte nderim për kulturën dhe artin, diskutimi "të prishet apo të ruhet teatri" nuk do të bëhej fare. Debati publik do përqendrohej se ku dhe si të ndërtojmë teatro në çdo shkollë publike, teatro për çdo njësi bashkiake, njëlloj siç për fat të mirë, po ndërtohen palestra në shkolla, parqe dhe kënde lojrash në brendësitë mes pallateve.
Edhe për teatrin u kujtuam në të njëjtën mënyrë: vetëm kur duan ta shembin dhe jo kur duhet ta bënim të hapur dhe më të mirë. Ne nuk jetojmë me artin dhe as përmes artit. Njëlloj si në periudhën e realizmit socialist, ne e thërrasim artin si flakëndezës. Duam që teatri në Shqipëri të jetë multifunksional. Duam që teatri të përdoret për shërbime urgjence, emergjente dhe ambulant. Duam që teatri të jetë në shërbim apo t'i ngjajë sapunit për të pastruar duar, shpirtin dhe paratë më së fundi. Por e dimë dhe nuk mund ta fshehim se më shumë se sa prej atyre që kanë vendosur shembjen, teatri është kërcënuar të fundoset nga vetë. Ka nisur vite më parë.
A thua e kemi harruar se rrënimi i tij ka nisur jo nga muret, se teatri përfaqësohet nga muret po aq sa telat e sotëm me gjemba përfaqësojnë Auschwitz-in apo dërrasat e restauruara përfaqëson teatrin Globus. Është punuar me strategji.
Humbja e respektit për teatrin dhe njerëzit e tij do e bënte më të lehtë shembjen. Teatri u bë i parëndësishëm përballë syve të publikut. Teatrit iu rrëzua kurora nga koka dhe e humbi aureolën të cilën sot themi se e ka ende përreth. Teatri Kombëtar i Tiranës u bë një objekt i rëndomtë, në mjediset e të cilit një herë viheshin baste, një herë luheshin pjesë teatrore dhe herë të tjera ishte restorant, siç kishte qenë gjykatore vite më parë.
Teatri u ç'rëndësua. Ai ishte rrëzuar përballë syve të publikut kohë më parë se fadromat t'i silleshin përqark për t'i nxjerrë themelet dhe shpirtin. Rroposja kishte nisur jo nga muret dhe fasada, por nga brenda skenës. Repertori i vakët, bordet artistike të mbushur me individë pa lidhje të qenësishme me teatrin, emërimet politike të mbuluara pas konkurseve pa konkurrentë, nga zgjidhjet anakronike regjisoriale dhe nga loja e zbehtë e aktorëve.
Rënia filloi nga përjashtimi i dramaturgëve dhe i aktorëve të mirë, nga afria e komedisë vulgare vetëm e vetëm për të mbushur statistikën e rreme të kthimit të spektatorit në teatër, nga largimi i teatrit të vërtetë, klasik, modern apo bashkëkohor si dhe nga mungesa e vizionit që teatri të bëhet domosdoshmëri për jetën e një kryeqyteti. Me këtë sipërmarrje rrënimi mund të mburremi. Aty jemi bashkaksionerë.

* * *
Duket sikur debati publik mbi teatrin kombëtar është shteruar. Atij nuk mund t'i shtosh më asnjë fjalë. Sidomos pasi u botua artikulli i Aurel Plasarit, që i shtjelloi në detaje të imta arsyet se teatri jo vetëm që nuk duhet shembur, por duhet mbrojtur si "monument shumëfish historik, – i historisë kulturore, i historisë artistike, i historisë sociale, i historisë së albanologjisë, i historisë politike të shtetit shqiptar".

E njëjta gjë mund të shprehet qëkurse Maks Velo tha se "teatri nuk duhet të prishet, ai mund të restaurohet", duke ofruar me këtë rast argumentet e tij. Të dy këta autorë iu drejtuan kryesisht atyre që qeverisin vendin tonë. Ndryshe prej tyre, Fatos Lubonja zgjodhi rrugën tjetër, duke iu drejtuar opozitës, të cilën e ftoi/sfidoi të "djegë" mandatet parlamentarë, si një mesazh "se këtu nuk funksionon demokracia" dhe se "djegia e mandateve është akti i fundit për të treguar se këtu nuk kemi një situatë normale".
Duket vërtet sikur nuk mbeti hapësirë as për ata që besuan, as për ata që dyshuan, as për ata që u treguan skeptikë, as për specialistët, që u shprehën "pro" shembjes me argumente teknikë, as për ata specialistë që u shenjuan si qëndrestarë ngaqë e kundërshtuan shembjen, as për "tradhtarët e të shiturit". Nuk mbeti vend as për autoritetin dhe disiplinat e specializuara të urbanistëve, as për të përbalturit dhe as për zërat që mendojnë si Yasmina Reza, se teatri mbetet reflektim i mprehtë i shoqërisë dhe se dramaturgët më të mëdhenj kanë qenë dhe do të mbeten mbrojtës të së drejtës dhe të moralit.

Tani që edhe votimi parlamentar për ta shembur teatrin u krye dhe u vendos për "PO", mbetet të pyesim dhe ta gjejmë përgjigjen pse njerëzit e përfshirë në politikë dhe në jetën parlamentare të vendit tonë (nuk po i cilësoj politikanë) e kishin kaq të lehtë ta merrnin vendimin për shembjen e teatrit? Përse kjo armiqësi?
Ka nga ata që besojnë pa të keq se shkaku i armiqësimit fshihet te rivaliteti teatër-skenë dhe ironisë së "teatër politik". A thua po hakmerrej politika për fyerjet dhe poshtërimin që u kishte bërë me vite në skenën e teatrit kombëtar të Tiranës Aristofani, Sofokliu, Miller-i, Shakespeare apo Brecht? Apo parlamentarëve u erdhi rasti i munguar për t'u hakmarrë për bezdinë që teatri u ka shkaktuar në mijëra vjet të pushtetmbajtësve? Nuk e besoj. Nuk i kemi aq sqimatarë dhe cipëhollë njerëzit që na drejtojnë. Kjo formë hakmarrjeje do i nderonte shumë parlamentarët tanë. Shpjegimi i tillë do u varte atyre në qafë medaljen e meritës që nuk e kanë: njohjen se përfaqëson teatri për jetën e një vendi.

Realiteti tregon ndryshe. Marrjen me lehtësi të një vendimi të tillë së pari ua kemi lehtësuar vetë ne. Mes nesh janë shumë prej atyre që protestuan në fillim e që u larguan më pas, të tjerë që heshtin dhe ata që bëjnë gjoja apo vazhdojnë të protestojnë që teatri të mos shembet. Vetë ne investuam prej vitesh në shndërrimin e teatrit kombëtar në një hapësirë gajasjesh dhe vulgariteti.

Me naivitet apo me pragmatizëm sipërfaqësor, publikut i është hedhur hi syve kur rikthimi i spektatorit në teatër u mbivlerësua përballë mënyrës dhe formës se si ky publik po hyn në teatër dhe çfarë vlerat merr në sallat e tij. Ky banalitet i ngritur strategji për të qëndruar në majë të pushtetit kulturor, ky shkatërrim i organizuar i shijes së publikut, ua ka lehtësuar punën atyre që mendojnë se teatri kombëtar prej dekadash nuk sjell vlera dhe për këtë shkak duhet shembur godina bashkë me historikun e tij.
Me gjithë mëkatet, fjala qortuese nuk duhet shpenzuar e gjitha për ata që nuk kanë tjetër pushtet jashtë skenës. Në këtë kohë kur gjithçka u shndërrua në mall dhe këtij malli iu vu një çmim, disa syresh e kanë përnjimend luftën dhe përpiqen ta mbrojnë teatrin me aq sa dinë, me aq sa munden dhe me aq sa i lejojnë.
Nga ana tjetër, pjesa më e madhe e atyre që votuan në parlament e kishin të lehtë të votonin "PRO" shembjes së teatrit pasi nuk kanë guxuar/denjuar kurrë të hyjnë qoftë dhe një herë të vetme në marrëdhënie me teatrin apo të marrin pjesë si spektatorë në shfaqjet teatrore. Ndryshe ata do e kishin kuptuar se prania në teatër është mënyra më e mirë e çdo shoqërie për të mbajtur të gjallë debatin me veten, siç shprehet Peter Hall. Përveç përpjekjes sonë të përbashkët për ta bërë të pavlefshëm, të pabesueshëm, të vdekshëm teatrin, te mungesa e marrëdhënies me të shoh shkakun tjetër që ua lehtësoi vendimmarrjen politikëbërësve tanë. Kjo pasi gjërat që nuk i njeh, ato me të cilat nuk ke intimitet dhe nuk krijon ndjeshmëri, mund t'i vrasësh lehtë, ftohtë, pa shfaqur pendesë, edhe me një votë.


* * *

Ja pra, ku e gjetëm edhe arsyen për të mos shkelur kurrë në teatër dhe për ta shkallmuar që nga themelet teatrin kombëtar të Tiranë! Paskemi qenë dikur vendi i parë ateist? Një vend pa kisha, pa xhami, pa teqe dhe sinagogë? Le ta përsërisim faqen e ndritur të historisë! Le të bëhemi i pari dhe i vetmi vend ateatror në botë.
Por një arsye edhe më bindëse sesa ndihma që u kemi dhënë, me apo pa vetëdije teatërshembësve dhe se mënia shekullore mes teatrit dhe politikës qëndron te mosbindja. Teatri është fajtori i tretë. Ata që votojnë me lehtësi për shembjen e një teatri e dinë fare mirë se teatri është i pabindur. Teatri është kundërshtar. Kush dëshiron të mendojë me kokën e e tij e ka të qartë se teatri ka mbetur i vetmi entitet ende i panënshtruar. Dhe, nëse kryeneçësia është një krim, jo vetëm teatri kombëtar i Shqipërisë, por të gjithë teatrot në botë ta shpaguajnë për mosbindjen. Ata duhen shembur dhe duhet të ndëshkohen siç ndëshkohen mosbindjet.

Po çfarë përfaqëson teatri sot dhe pse i tremben fuqisë së tij? Ndonëse u flet audiencave të kufizuara, teatri vazhdon të mos bindet. Për logjikën e teatërshembësve, teatri duhet shembur edhe për arsye të tjera. Përveç periudhës komuniste, kur u përul, teatri nuk i ka përmbushur kurrë pritshmëritë e pushteteve. Ky plak-fëmijë-rebel ka treguar se është më i fuqishëm se mediat, më i fuqiplotë se gazetat e blera në dhjetëra vjet përmes njoftimeve qeveritare dhe granteve, më ndikues se portalet e sponsorizuara dhe më i lirë se televizionet. Teatri nuk është si Kuvendi-Parlamenti, ku duartrokitjet delegohen si vota dhe pushteti.
Në teatër gjithçka është e drejtpërdrejtë, siç një demokraci duhet të jetë. Fuqia e teatrit mbetet te përballja e drejtpërdrejtë me publikun dhe publiku është një nga format më të sinqerta të elektoratit. Publiku vihet përballë veprës, personazheve dhe fateve në sallën e vogël të teatrit. Ky elektorat i teatrit është aq besnik sa për ta siguruar marrëdhënien me skenën, publiku nuk paguhet, si nëpër mitingje, por e paguan vetë detyrimin e tij ndaj trashëgimisë dhe kulturës vendase dhe botërore.
Por a qenka ndokush kaq i pasur sa ta paguajë një shfaqje të mirë teatri? Sidomos me një biletë? Kaq pak, një për të qenë pjesëmarrës në ndodhitë më tronditëse të botës dhe për të ripërjetuar historinë? Me aq pak pará mund ta zgjojmë kujtesën, mund ta pastrojmë vetëdijen nga zmërçet? Pagesën e tij të vërtetë për një shfaqje të mirë publiku e shlyen duke pranuar kushtet e rënda që teatri dikton. Mbylljen (herë herë si në një çmendinë). Anonimatin. Vetminë. Qëndrimin për rreth dy orë në errësirë. Dhe jo vetëm kaq. Teatër do të thotë zhvillim i një forme të lartë të demokracisë. Teatri është vendi ku nuk shkohet që të të dëgjojnë, por që të dëgjosh, të bindesh, ta humbasësh veten.
Teatri është vendi ku hyhet për ta lënë pas krahëve madhështinë. Aty shkohet për t'u ndjerë se je i parëndësishëm, për t'ua lënë radhën të tjerëve që kanë diçka të rëndësishme për të të thënë qetë apo me ulërimë. Ky është pakti për t'u bërë pjesë e një shfaqjeje teatrore. Kjo është marrëveshja dhe marrëdhënia. Teatër do të thotë ta përballosh i heshtur gjithë sa ndodh në skenë. Bindje që, edhepse gjendesh i rrethuar nga të tjerë, duhet të qëndrosh stoik, vetmitar.

Veç këtyre teatri është rregull dhe disiplinë. Duhet t'u bindesh edhe orareve. Të pranosh radhën dhe vendin ku të kanë caktuar të ulesh. Të rrish përkrah të panjohurve që të ndodhen pranë, të cilët as të njohin, as të nderojnë dhe aq që duan të dinë se kush je. Ata kanë ardhur të shohin teatër.
Pikërish me ata që ndodhen aq rastësisht pranë teje duhet ndash ato që nuk ndahen me të gjithë: emocionet. A do e përballonin dot këtë metodikë të vështirë pushtetarët tanë dhe ata që miratojnë ligje, vendime, amendamente dhe akte nënligjore? Thua të jetë kjo frika që i bën t'i rrinë larg teatrit dhe të ushqejnë aq shumë armiqësi ndaj tij a ta dënojnë brenda një minuti me rrënim? Përtej kësaj, a do të mundeshin ta provonin pushtetmbajtësit që votuan pro shembjes së teatrit ndenjën e të qenit i barabartë me të gjithë, ndjenjën e çlirimit, të katharsisit dhe të empathisë? Por mbi të gjitha a do të mundeshin ta përballonin atë që përjetojmë shpesh brenda sallës së teatrit: ndjenjën e turpit apo të fajit ndaj diçkaje që nuk e kemi kryer ne vetë, por paraardhësit a bashkëkohësit tanë? Druaj se jo.
Ne nuk e paguajmë dot teatrin dhe as aktorët e tij përmes biletës simbolike të një shfaqjeje. Ne paguajmë me emocionet tona për krimin, fajin dhe turpin që njeriu ynë, njerëzit tanë dhe i gjithë njerëzimi kryen çdo ditë, siç ka kryer në shekuj. Sepse jemi pjesë e botës. Sepse jemi të përfshirë në njerëzim, siç shprehet poeti John Donne. Vetëm se kur shfaqja teatrore përfundon kuptojmë se sa pak kemi dhënë si shkëmbim.
Atëherë zbulohet dhe na shfaqet nën një dritë të re qëllimi i vërtetë pse ndodhemi në teatër, pse kthehemi gjithmonë e më shpesh aty. Kuptojmë se në teatër nuk shkojmë për t'u zbavitur. Në teatër shkohet për të provuar shijen e ndëshkimit. Jo të ndëshkimit vetjak. Atij që priret nga sadomazokizmi. Por të ndëshkimit kolektiv. Në teatër shkohet për të besuar se ndëshkimi për krimet e ndodhura dikur dhe për krimet e padrejtësitë që vazhdojnë të ndodhin para syve tanë nuk ka përfunduar. Për të tilla ka kohë për një epilog. Ndoshta kjo është edhe një arsye përligjëse se pse shohim aq pak njerëz të politikës në sallën e teatrit, edhe kur i ftojnë.
A nuk është vërtet cinike të shohësh se ata që duartrokasin në sallën e teatrit, siç më ka qëlluar ta shoh disi shpesh, janë njerëzit që ndihmuan ndërtimin a rikrijimin e identitetit të tiranisë në vendin tonë? A ka gjë më trazuese se sa një diktator, një president autokrat, një kryeministër diktues, një politikan me tipare të sundimit autoritar, një ligjvënës apo një ligjshkelës i pandëshkuar, që duartroket dhe buzëqesh diku pranë teje në përfundim të Rikardit III, Hamletit, Jul Qezarit apo të Henrit IV të Shakepeare-s? Po ky është teatri.
Dihet tanimë se skena teatrore dhe ajo e politikës kanë qenë shpesh në simetri. Më së paku që nga historitë antike të mbuluara e deri tek "perceptimi i paradigmës së përmbysjes pas ngjarjeve të tilla si shembja e komunizmit apo e ashtuquajtura "Pranvera arabe", siç mund t'i gjejmë të shprehura me hollësi të lakmuar në librin Shakespeare and Tyranny, ku, veç të tjerash, analizohen modelet shekspiriane të tiranisë në regjimet komuniste. Por kulmi i ironisë mbërrin kur urdhëruesit e dhunës, të diktatit e të autoritetit të fortë, ata që përdorën teknikat e censurës, që blenë mediet, që marrin pushtetin me anë të dhunës, kanosjes dhe që nxitën vetë-censurimin, që vendosën kontroll mbi institucionet në shoqëritë post-diktatoriale të fortë tregojnë zell dhe ngjiten në skenë, për t'iu dhuruar lule aktorëve, që luajtën rolet e tyre.
Për teatrot tona, kombëtarë apo të periferive urbane, ky është një epilog i zakontë. Sepse vetë ne i lusim deri në pështirosje politikanët tanë të marrin pjesë në premierat teatrore. Sepse vetë ne i shtyjmë oraret e fillimit të shfaqjes dhe e lemë spektatorin besnik të presë deri sa politikanët të mbërrijnë me 30 minuta vonesë. Madje edhe regjisorë e aktorë nga ata që sot me të drejtën e tyre janë rreshtuar te kundërshtuesit e shembjes së teatrit kombëtar, politikanëve ua dërgojmë ftesat të parët. Atyre dhe jo ndokujt tjetër u zgjedhin vendet më të mira në plate, u rezervojnë llozhat, duke u dhënë rëndësi, kur veçse të rëndomtë janë.

* * *

U vu re se protestës kundër shembjes së teatrit i mungoi publiku. Nënshtrimi ndaj pushtetarëve e bëri publikun të kuptojë se jo vetëm institucionet shtetërore, por as teatri nuk është i tij. Publikut i është grabitur teatri, siç i janë falsifikuar dhe grabitur shumë të drejta në Shqipëri.
Spektatori i thjeshtë e ndjen se edhe aty, në sallën e teatrit, vendit ku duhet të ishin të njëjtë dhe ku mund të emetohej demokraci, ai është sërish i papërfaqësuar dhe i shpërfillur. Ai i e ndjen se as teatri nuk mund të jetë më atdheu i tij. Teatri nuk është hapësira ku ai realizon utopitë për drejtësi sociale. Spektatori ndjen tradhëti. Ai pushon së besuari edhe heterotopinë e Michel Foucault-së, që e ka bërë të besojë se skena e teatrit ka aftësinë për të bashkuar në një vend të vetëm disa vende që në vetvete nuk përputhen.
Ndaj dhe teatërndjekësi fillon emigrimin, largohet. Ja dhe një arsye më shumë për të kërkuar azil politik! Shqipëria është një vend pa teatër. E morët vesh!? Shqipëria është një vend ku nuk realizohen të drejtat njerëzore, ku nuk përmbushen as ëndrrat dhe as liritë për të pasur teatër!
Arsye si këto (dhe përvetësimi i kauzës nga prania e politikanëve në një protestë publike, thua se u mungojnë rastet, komisionet dhe foltoret për të mbrojtur teatrin) dhe jo vapa, mungesa e edukimit përmes artit apo kampionati botëror i futbollit, neveria nga tubimet dhe nënshkrimet dhe madje ndonjëherë edhe vetë teatrorët, kanë qenë ato që e mbajtën larg qytetarin-spektator nga protesta në mbrojtje të teatrit.

Teksa kemi përmenduri fjalët shpagim, paguaj, mbyllur, faj, ndëshkim, hakmarrje, orare, kamp, vetmi apo heshtje kujtohem për logjikën që përdori Faucault, kur gjeti ngjashmëri mes burgut dhe teatrit. Te ky autor burgu përkufizohet si teatër i terrorit, që i përmban të gjithë elementet kryesore të teatrit të horrorit dhe të ndëshkimit. Të dyja format, edhe burgu edhe teatri, janë modele të ngjashme, krijuar enkas për ta transformuar njeriun përmes torturës publike.
Përmes torturimit publik kuptojmë se "burgu nuk është forma kryesore dhe e vetme e dënimit". Formë tjetër e ekzekutimit në publik është edhe teatri. Ndaj dhe nuk e duam. Ndaj dhe nuk e mbrojmë teatrin. Një institucion si teatri nuk ka të bëjë vetëm me vdekjen reale apo imagjinare të një personi/personazhi në skenë.
Teatri, para së gjithash sjell vdekjen e personalitetit brenda atij që merr guximin të ndjekë një shfaqje teatrore, qoftë ky një i ri pa përvojë apo një "burri shteti". Kështu, në këtë formë do të na kanosë dhe këshillojë Michel Foucault, sa herë që të marrim mundimin ta shfletojmë librin Disiplinë dhe ndëshkim – lindja e burgut. Por a na duhen të tilla labirinte dhe a mund të na ndihmojë Reza, Hall, Sofokliu, Shakespeare, Miller, Brecht apo vetë Foucault që nga varri, ku çështja shtrohet siç do e shtronte Hamleti – fare thjesht: teatri – të shembet apo të mos shembet? Po, është përgjigja për të gjithë ata që lindën dhe vazhdojnë lindin në shoqëri jo të varfra, por që varfërohen nga mungesa e nderimit ndaj asaj që trashëguam.

* * *
Duhet qartësuar edhe diçka. Një shoqëri si e jona, që mbush gropat buxhetore jo përmes investimeve dhe punës, por me borxhe që i faturohen publikut dhe përmes privatizimeve të pasurisë publike, duke mjelë lopën e vdekur të socializmit, paraqitet si një shoqëri me sindromën down, ku gjithçka mbërrin vonë dhe vepron ngadalë e mes kundërshtish.

Në shoqëri të tilla lidhja mes dhuratës dhe dhuruesit ngjall ende frikë të dyanshme. Ky perceptim ndodh pasi i marrësi ndihet i dhunuar dhe vihet në gjendje varësie ndaj dhuruesit. Me fjalë më të thjeshta kjo do të thotë se në një rast si ai i diskutimi mbi shembjen apo ruajtjen e teatrit të vjetër dhe ndërtimin e një teatri të ri, është shteti dhe jo kush tjetër, autoriteti dhe entiteti i vetëm që mundet dhe duhet të bëjë një dhuratë. Jo aktorëve, por qytetarëve. Një pasuri publike, për publikun.
Kjo dhuratë duhet ofruar pa bujë, pa zhurmë e pa zulmë, pa fitues dhe humbës, si pjesë e kontratës qeverisëse dhe përmbushje e detyrimit që buron prej marrjes së përgjegjësisë së mandatit. Shteti dhe qeverisja e qytetit mund dhe duhet t'ua dhurojnë të plotë jo vetëm hapësirën publike, por edhe kënaqësinë e ruajtjes së trashëgimisë dhe zhvillimin e qytetit modern. Dhurata nuk i bëhet "moralit profesional të aktorëve dhe as ligjit të korporatave", por publikut, qytetarëve, spektatorëve, atyre që nuk presin t'u vijë ftesa për llozha, atyre që e nënshkruan apo që nuk e nënshkruan peticionin, atyre që erdhën, por edhe atyre që, për shkak të manipulimit dhe mungesës së besimit nuk iu bashkuan aleancës dhe protestës, por që e duan teatrin dhe që vazhdojnë ta bëjnë me përkushtim detyrën dhe detyrimin e tyre: të presin biletë në mbrojtje të teatrit dhe të mos i braktisin shfaqjet e mira.

Tema e dhuratës – me të cilën shoqëria shqiptare ka marrëdhënie varësie dhe jo mirëkuptimi, njëlloj si tema e lirisë dhe e detyrimit, e bujarisë, e nevojës së brendshme për të dhuruar dhe e interesit vetjak për dhurimin, rishfaqen në një shoqëri njëlloj siç shfaqet motivi i ringjalljes, që ka ekzistuar në traditë, por e kemi harruar, siç shprehet Marcel Mauss në librin The Gift, sidomos te Përfundimet dhe në kapitullin "Dhuratat dhe detyrimi për kthimin e dhuratave".
Prej këtej mund të ketë ende një fije shpresë për lindjen e një marrëdhënie të re mes detyrës dhe detyrimit si shtetas dhe si shtetar, si votues dhe i votuar, mes atij që dhuron dhe qytetarit që nuk duhet të shqetësohet më se çfarë do i kërkojë shteti në shkëmbim të dhuratës.
Nëse ndodh sërish e kundërta, sikurse ka ndodhur deri tani, marrëdhëniet tona shoqërore do të vazhdojnë të mbeten në fazën primitive, sikurse edhe janë, kur funksionojnë vetëm si shit-blerje. Gjendja e shlyerjes së dhuratës me dhuratë, e borxhit me borxh dhe e nderit me një nder tjetër, është formë fisnore e zhvillimit shoqëror tek ne, gjendje që e kthen shoqërinë shqiptare në nivelin e shkëmbimit në natyrë: mall me mall.
Fillimisht duhet kthyer mbrapsht Ligji që miraton prishjen e ansamblit arkitektonik të teatrit kombëtar. E tejkalon cinizmin që viti 2018 – vit që do të shënonte 80 vjetorin e nisjes së projektit nga arkitekti Giulio Berte, në fillim të vitit 1938 – të ishte njëherazi edhe vit i rrafshimit së teatrit kombëtar, sikur të na kishte zënë frymën apo sikur të mos kishte qenë aty ndonjëherë.
Çertifikimi i shembjes si akt do i hapte udhën dhe do i jepte argument gjithkujt prej këtej e në vijim që të rrafshohet, duke filluar që nga amfiteatri e Durrësit, te vepra e Philippe Parreno-s në hyrje të Kryeministrisë e prej aty te teatri në parkun e Liqenit e deri te sheshi Skënderbej, siç premtohet marrëzisht.
Nëse nuk mundemi ta ruajmë, ta mbrojmë e ta nderojmë çfarë trashëguam apo të ndërtojmë teatro të rinj, do të tingëllojë krejt boshe krekosja se mbi truallin e qyteteve të lashtë në trup të Shqipërisë së sotme gjenden aq e kaq teatro antikë.
Mos vallë u dashka që për shkak të vendimeve dhe sjelljeve të papërgjegjshme të pranojmë edhe atë që nuk na pëlqen dhe që nuk është e vërtetë: të pranojmë se teatrot antikë nuk i paskemi ndërtuar dhe ruajtur ne, por njerëz të tjerë, që me tjetër ndjeshëri ndaj së bukurës dhe publikes? Ndryshe si ta shpjegojmë sjelljen tonë të vrazhdë ndaj çdo gjëje që ndërtojmë vetë dhe që është ngritur mbi truallin tonë në 2000 vjet, pa dallim nëse është urë e lashtë, kishë e hershme, shtëpi e moçme, mal i shenjtëruar, ulli i vjetër apo teatër?
Kush i ndërtoi dhe me çfarë fondesh u ndërtuan institucionet shqiptare të kulturës gjatë shekullit që shkoi? Po të bëjmë një shëtitje në arkitekturën tyre do të shohim se donatorët janë Italia fashiste fillimisht, më pas jugosllavët, rusët, kinezët, Italia e Romano Prodi-t, fondet e Bashkimit Europian, ambasada franceze, amerikane, fondacionet ndërkombëtare më së fundi propozohet iniciativa private. Prej kësaj do të më pëlqente që qeveritë shqiptare, ajo e sotmja dhe të tjerat që do vijnë, të dalin nga tipologjia historike e lëmoshës dhe e pritjes së ndihmës shpëtimtare që mëkëmb Shqipërinë.

Do të doja që shteti shqiptar, së paku kur shtrohet çështja te institucionet e kujtesës, trashëgimisë dhe të ndërgjegjes kombëtare, të ishte i mosvarur, zot në qeverisjen e tij dhe, me zotësinë që i takon ta ketë një shtet mbi 100 vjeçar, ta gjente krenarinë duke e marrë mbi vete dhe duke i ndërtuar vetë dhe jo me fonde të tjera veç atyre të buxhetit shtetëror institucionet kulturore me ndikim dhe rëndësi të veçantë. Thënë ndryshe teatri kombëtar duhet të ndërtohet me fondet që shtetasit shqiptarë paguajnë për ta pasur fuqiplotë dhe dinjitar shtetin e tij. Te kjo mënyrë mund të gjeja një arsye të brishtë për të vazhduar të besojmë se kushdo që qeveris sot apo që do të vijë më pas në pushtet, nuk do e ketë të lehtë t'i rrënojë, sidomos pa kundërshti, institucionet e kulturës që kur bien, dëshmojnë jo shembjen e tyre, por rënien tonë.

Botuar e plotë në revistën Poeteka, 7 Korrik, 2018


14 September 2018

Artikulli shkencor i Arian Lekës botohet në revistën e mirënjohur polake HERITO.

Artikulli shkencor i Arian Lekës botohet në revistën e mirënjohur polake HERITO.

Artikulli trajton çështjet e letërsisë së "gjuhëve të vogla" përballë gjuhëve e kulturave "të mëdha", çfarë shpresojnë ato në kontekstin e "globalizimit kulturor" dhe pse letërsia shqiptare bëhet "e padukshme" në përfaqësimet e saj ndërkombëtare?

Disa nga nëntitujt e artikullit janë: Hernyk Sienkiewiecz dhe 'la legénde ridicule'; Provincat autonome, republikat letrare dhe Mjeshtri përfaqësues i të shprehurit kolektiv; Një kor autorësh përballë autorit - qendër; Polifoni estetike kundrejt identitetit të modifikuar letrar; Letërsi fason dhe krahu i lirë i punës letrare;

Përkthimi në polonisht u krye nga Dorota Horodyska.

Numri 30 i revistës HERITO i kushtohet Ballkanit, si një palimpsest kulturor-historik. Rreth kësaj tematike janë shprehur autorë të rëndësishëm si Rebecca West, Ivan Čolović, Robert Alagjozovski, Olimpia Dragouni, Rigels Halili, Ewa Wróblewska-Trochimiuk, Viktorija Aladžić, Małgorzaty Rejmer, Aleksandra Wojtaszek, Ziemowita Szczerka, Arian Leka etj.

HERITO botohet çdo 3 muaj në anglisht dhe polonisht, si publikim i Qendrës Ndërkombëtare të Kulturës në Krakow dhe i kushtohet çështjeve të trashëgimisë dhe kulturës në Europën Qendrore.

24 August 2018

EDICIONI I RI I KARTOLINAVE LETRARE - POETEKA "Poetry Card – Nga Austria me dashuri - From Austria to Albania with Love 2018 - Andrea Grill

Përcjellja e letërsisë së një kulture drejt një kulture tjetër vijon me ftesën që POETEKA i bën sërish lexuesit shqiptar, të cilit i sjell më pranë krijimtarinë e shkrimtares dhe përkthyeses austriake Andrea Grill. Janë sërish kartolinat letrare, një mjet që jo vetëm ringjall traditën e komunikimit, por edhe sjell një risi.

Sapo është hedhur në qarkullim seria e gjashtë të botimeve që përurojnë kulturën përmes kartolinave letrare. Ky publikim është pjesë e Programit "PoetryCard" 2018. Nisma origjinale e ideuar dhe e realizuar nga POETEKA, që mbështetet nga Ambasada e Austrisë në Tiranë (Austrian Embassy Tirana) dhe nga partnerë të tjerë, si ADD Albania, Ama Caffè, Rauch Albania, ka gjetur përkrahje në mjediset ku kjo iniciativë ka mbërritur, duke u bërë e kërkuar në mjediset publike ku njerezit takohen si dhe në mjedise universitare.

Nisma nxit njohjen përmes leximit të autorëve austriakë në Shqipëri, por edhe paraqet krijimtarinë e disa autorëve shqiptarë që jetojnë në Austri, që shkruajnë në gjuhën shqipe e në gjuhën gjermane, duke vijuar fenonenin e bilinguitetit në letrat shqipe.

Nga ana tjetër programi "Poetry Card – Nga Austria me dashuri - From Austria to Albania with Love  2018", bën të njohur edhe punën e shkrimtarëve dhe përkthyesve shqiptarë që kanë sjellë në gjuhën shqipe këta autorë, mes të cilëve Arshi Pipa, Lindita Arapi, Admira Poçi, Oriona Kraja Zylja, Majlinda Çullhaj etj. 

Pas suksesit me edicionet pararendëse të kartolinave letrare, ku u publikuan ballina e revistës "Fryma", 1944, në të cilën u paraqit një poezi e Rainer Maria Rilke-s, përkthyer nga Ars, botimet vijuan me nobelisten austriake Elfriede Jelinek (2004), e më tej me me kartolinën e shkrimtarit dhe gazetarit të mirënjohur austriak, Joseph Roth, veshur me kostum tradicional shqiptar, me krijimrarinë poetike në dy gjuhë të shkrimtarit dhe përkthyesit Ilir Ferra dhe me esenë e artist austriak Christian Thanhäuser-it kushtuar multikulturalizmit dhe arsyeve që e bëjnë të kthehet në Shqipëri.  

Editioni i gjashtë i botimeve "Poetry Card – Nga Austria me dashuri - From Austria to Albania with Love ", përuron krijimtarinë e Andrea Grill përmes tregimit "Hallë Lulja në Europë" (Tante Lulja in Europa). Ky trgim, si edhe të tjerë nga krijimtaria e kësaj autoreje, që priten të botohen së shpejti, është përkthyer në shqip nga Majlinda Çullhaj.

 

_____________

 

Andrea Grill

Hallë Lulja në Europë/

Tante Lulja in Europa

 

(fragment tregimi)

 

«Çfarëdo që të thuhet nëpër librat e shenjtë, kur burrave ju gëlon aty, aha!» - thoshte halla. Halla ishte motra e asaj hallës tjetër. Dëgjoi dikë në radio që thoshte se bota perëndimore zotin e kishte shkundur nga shpatullat prej kohësh, ndërsa tek myslymanët ai rrinte ngjitur si rrodhe e rëndonte më shumë se një elefant. Pasi e dëgjoi, halla u tërbua fare. «Mos më merrni për budallaqe vetëm se ju jetoni në Europë e unë jo» - i bërtiti radios. E mori radion nga bufeja dhe e tërhoqi deri sa doli nga priza. «Qentë e krishterë nuk janë hiç më të mirë se ne, e jo, e pa shih, ja ku rri ai zoti i tyre, më i rëndë se kurrë e madje çon së fundmi dhe emaila, po pra!». Halla s'kishte shumë që kishte marrë vesh se mua më vinin emaila nga Kisha katolike. Kishte marrë vesh se Kisha më kërkonte të bëja pagesa pa vend. Pasi i kishte mprehur veshët mirë më parë, halla më tha: «Kjo Kishë ka neps të madh, s'ka zot që e pëlqen këtë». E pastaj: «Emaila në qiell nuk ka, sepse engjëjt s'kanë energji elektrike». Halla thoshte se ishte myslimane dhe ia mbushte vetes një gotë verë. Halla thithte cigaren dhe thoshte se edhe zoti vetë kishte ndryshuar. Halla thoshte «qentë e krishterë», por s'e kishte as me mua e as me të vëllain që ishte i pagëzuar gjithashtu.

Halla ishte një grua e urtë, mirëpo disa gjëra e acaronin vërtetë shumë. Halla ishte myslimane, por në dhomën e ndenjjes mbante varur një pikturë me kokën e Krishtit me kurorë me gjemba. Në parmakun e dritares kishte një xhami të vogël. Në mbrëmje e fuste kabllin e xhamisë në prizë dhe dritaret e saj lëshonin një ngjyrë jeshile të errët në terrin e natës përjashta. Por thellë-thellë ajo besonte vetëm atë që i tregonte fundi i filxhanit. Dhe atë e lexonte vetë. Banonte në Tiranë dhe gjatë gjithë jetës nuk ishte larguar

shumë larg qytetit.

 

Përktheu nga origjinali: Majlinda Çullhaj

16 August 2018

Një bisedë në rrugën “Hoxha Tasim” - me Barbara Korun - POETEKA TIRANA IN BETWEEN

Një bisedë në rrugën "Hoxha Tasim"

Suadela Balliu- "Doja  të bija në kontakt me shkrimtare të reja gra,  kryesisht poete.", thotë poetja sllovene, e ulur në karrigen e ballkonit me fytyrë nga mali i  Dajtit,  teksa pi me gllënjka të vogla nga filxhani i çajit.

Ishte miku i saj, përkthyesi dhe poeti Gašper Malej, i cili kur u kthye në Lubjanë pasi kishte kaluar muajin shtator në kryeqytetin shqiptar,  si shkrimtar në Rezidencën "Tirana in Between", organizuar nga POETEKA dhe rrjeti TRADUKI, ua rekomandoi të gjithëve. "Ishte aq euforik. Na tha se ka njerëz të mirë, me ide shumë të thella dhe vendi është ideal për të punuar."  Dhe  kështu aplikova në "Traduki"", vijon ajo, ndërsa shkrimtari Arian Leka, organizator i kësaj nisme prej gjashtë vitesh tashmë, e kontaktoi për t'i thënë se e kishte  fituar bursën një mujore të qëndrimit në Tiranë. "Zgjodha të vij në korrik", shton Barbara Korun, poete dhe kritike letrare e njohur jo vetëm në Slloveni, por në të  gjithë hapësirën e Europës Qendrore.   

"Arsyeja  pse jam e interesuar te shkrimtaret femra është  edhe vetë historia ime…", e çon edhe njëherë bisedën aty ku e nisi, ndërsa me sytë blu, flokët e gjatë e të lëshuar që përhimen me ndonjë fije të argjendtë, zërin e ngrohtë e të shtruar bashkëbisedor tek qëndron e kthyer në profil, në atë verandë të apartamentit që pret e përcjell çdo muaj një shkrimtar të ri nga Ballkani e Europa, ngjan si të ishte udhëheqësja shpirtërore e një lëvizjeje të re që synon paqen dhe barazinë mbi tokë. Jo se përshtypja i qëndron aq larg së vërtetës. "Dikur lundroja në spiritualitet",  thotë duke buzëqeshur, ndërsa duart bëjnë lëvizje të ajërta sikur notojnë mbi retë e pasdites, diku pranë rrugës "Hoxha Tahsin". 

Më pas kur ndjeu pabarazitë në lëkurën e saj, si grua, kur lexoi autore që kishin ngritur zërin për të luftuar mbi të drejtat e barabarta, feminizmi u bë një cilësor tjetër, krahas poetes. Nuk e ndan nëse poezia u bë mjet për feminizmin apo ky i fundit shprehje e ideve në poezinë e saj. Në të dy rastet, feminizmi i saj është ai i një lloji pak të ndryshëm prej  rrymave kryesore; është ai i njeriut të ndershëm që lufton për  lirinë dhe të drejtat e të gjitha qenieve, edhe kafshëve, edhe bimëve. "Kam nisur të shkruaj qysh në moshë të re, por pastaj u martova dhe poezia ime mbeti e paprekur  thuajse për 15 vite.  Kur nisa të botoja ishte në mes të të tridhjetave  dhe libri  im i parë doli  kur isha 36 vjeç. Kuptova se,  në shoqëritë tona, gratë nuk inkurajohen të angazhohen në letërsi, poezi apo në çështje serioze si politika, etj., por inkurajohen  të jenë lule të bukura në tavolinën, ku burrat drejtojnë rolet kryesore."

Libri i saj me poezi "Ostrina Miline" botuar më 1999-ën,  fitoi çmimin e Panairit Kombëtar të Librit si vëllimi më i mirë debutues në poezi, duke u  bërë kështu  gruaja e parë që e ka marrë atë çmim. Deri në fund të shekullit XX, fituesit kishin qenë vetëm shkrimtarë burra. 

"Mendoj se vendet tona ngjajnë, si  vende të dala nga sistemet komuniste. Gjatë regjimit socialist mbaj mend se çdo grua në lagjen time bënte dy punë, një në shtëpi dhe një jashtë dhe një të tretë, madje; të mbante më këmbë shtëpinë. Dikur mendoja se gratë mungojnë në jetën publike, sepse  nuk janë të afta sa burrat, por nuk  është kështu;  është sfondi social,  i pafavorshëm për gratë."- thotë ajo, duke shtuar se pas viteve 2000 tabloja ka nisur të marrë të tjera ngjyra, me penën e shkrimtareve gra. Poezia e saj  është përkthyer në njëzet gjuhë dhe është botuar në më shumë se 50 antologji anembanë Europës dhe ShBA.  U  zgjodh për të përfaqësuar poezinë sllovene ndër 27 poetët më të mëdhenj europianë, si pjesë e projektit "RUHR- Kryeqyteti Europian i Kulturës 2010". "Për shkak  të përvojave të ndryshme të burrave dhe grave mbi botën,  pikëpamja e këtyre të fundit për jetën është e ndryshme dhe,  për mua është përvojë shumë e  vyer. Nëse  do të  mundesha do të doja të sillja në vëmendjen publike zërat e atyre grave. Do të më pëlqente të përktheja disa nga shkrimtaret e reja  në Shqipëri." , thotë poetja, e cila në vendin e saj është një nga figurat kryesore të gjeneratës së poetëve të rinj radikalë në Slloveni.

Historia sot, nuk është ajo e mbretërve apo e liderëve të fuqishëm botërorë. Është historia e përditshmërisë; si të mbijetosh, si të rrisësh fëmijë, si të bësh vend për marrëdhëniet, si të bësh vend për të vërtetën e çdo dite. 

Teksa flet,  ka në duar letra të printuara me poezi në gjuhën shqipe. Është takuar me disa prej poeteve të reja shqiptare, të cilave u ka kërkuar versionet në dy gjuhë të poezisë, në shqip dhe në anglisht dhe kalon orë të tëra në apartamentin e saj të Tiranës duke biseduar me to e duke përkthyer fjalë pas fjale, duke i pyetur mbi kuptimet e para dhe ato në nënshtresa. Është e kënaqur nga takimet dhe përvoja dhe kur poetet lexojnë  në gjuhën shqipe, thotë se i tingëllon aq melodike kjo gjuhë, si e bërë enkas për poezinë.  Prej vitesh bashkëpunon me poetë nga vende të ndryshme në përkthimin e poezisë së tyre në gjuhën sllovene, së pari në Festivalin ndërkombëtar të Letërsisë Vilenica dhe më pas si të ftuar në punëtorinë e përkthimit "Varka e Artë" në Slloveni. Me t'u kthyer në vendin e saj, rrëfen, do të vijojë punën që nisi në Tiranë, me përkthimin e këtyre poezive nga autoret e reja, të cilat shpreson vërtet t'u japë një dorë në promovim.

Cili është ky realitet, ky këndvështrim i ndryshëm për botën që pikturojnë gratë me letërsinë e tyre? A bëhet fjalë për atë botën romantike, siç është parë kryesisht letërsia femërore? 

Nuk është aspak ai realiteti romantik. Ato janë të guximshme dhe nuk kanë frikë të hapin jetët e brendshme në sytë et të tjerëve dhe ajo që është me rëndësi  për mua – ndërsa flas kështu, mund jetë e  stereotipizuar, por jeta e kombeve është parë përmes syve të përditshmërisë dhe kjo është shumë  e rëndësishme. Historia sot, nuk është ajo e mbretërve apo e liderëve të fuqishëm botërorë. Është historia e përditshmërisë;  si të mbijetosh, si të rrisësh fëmijë, si të  bësh vend  për marrëdhëniet, si të bësh vend  për të vërtetën e çdo dite. Gjatë ditëve këtu në Tiranë, jam frymëzuar nga Eavan Boland, poete  irlandeze, tek të shtatëdhjetat, e cila qe e para që hapi këto tema për irlandezët dhe me shembullin e saj ftoi të tjera shkrimtare femra. Në librin e saj " Object lessons", sheh sesi bota e irlandezëve nuk është parë me sytë e përditshmërisë së grave. Dhe kur flisnin me zërin e grave ishte  e mbushur me heroizëm,  me sakrifica për kauza, ose lirika romantike, dashuri,  por kjo nuk ishte e vërteta. Sepse,  në fakt gratë ishin furnizueset e përditshmërisë; ato furnizuan themelin mbi të cilin u ndërtua bota. Në zërin e saj kishte diçka  shumë tërheqëse  për mua. Ajo përshkruan një pasdite në një park lodrash për fëmijë dhe e gjithë historia e Irlandës vjen e rrëfyer përmes asaj pamjeje. Ishte diçka krejt e ndryshme. Shumë e guximshme  për ta bërë dhe që ta lexosh dhe respektosh, duhet të ndryshosh syzet. Vetëm ashtu mund të kuptosh se për çfarë bën fjalë një poezi e mirë dhe kjo ka nevojë për pak kohë. Dhe,  këto syze ishin të rëndësishme për mua sepse mendoj se përmes atij mendimi të ri do të ishte kuptimi për një shoqëri  më të mirë dhe të ardhme më të mirë. Këtë shpresoj.

Po ju, për çfarë shkruani në poezitë tuaja? Cilat janë temat që ju kanë tërhequr dhe angazhuar? 

Libri im i parë, të cilin nuk e pëlqej më –jam shumë kritike si çdo grua –flet për gjuhën dhe dashurinë.  Këto janë dy temat qendrore dhe, për kohën kur u botua, u konsiderua haptas erotik. Mendoj se për kohën kur u shkrua përshtatej, mendoj se nuk isha gati për një libër më intelektual.

Ju gjithashtu jeni edhe kritike letrare në vendin tuaj dhe feministe e shpallur. Si e keni parë letërsinë e vendit tuaj, jo më nga pozita e poetes, por ajo e kritikes dhe feministes? 

Kur libri im i parë doli  isha në një revistë elitare "Nova Revija" quhej, por e gjeta shumë patriarkale dhe më dukej si ndodhesha në një qeli shumë të ngushtë për mua.  U largova për të provuar revista më "underground" siç ishte "Apokalipsa", por pas dhjetë vitesh aty vendosa të largohem e të mos angazhohesha më në institucione. Isha pak e zhgënjyer prej institucioneve. Ndërkohë njohja shumë shkrimtare të zonja gra, por edhe burra që na mbështesnin ne, feministet e shpallura. Kur nisa të shkruaja, ky term kishte ngjyresë pak negative, por ngadalë ndryshoi dhe kam luftuar që, termi 'feministe' të kishte kuptimin e një njeriu të ndershëm që lufton për të mirën e të gjithëve. Kjo është pikëpamja ime për feminizmin.  Jam me feminizmin që promovon lirinë, jetën dhe barazinë e të gjithë qenieve, përfshirë kafshët dhe bimët, një lloj  feminizmi ekologjik do ta quaja. 

Ngjan më shumë si një lëvizje shpirtërore drejt një bote utopike, ideale…

Fillimisht kam lundruar në spiritualitet, por me kohën nisa të admiroj shkrimtaren afro-amerikane June Jordan. Kam ndier në poezinë e saj çfarë ka ndier ajo si poete, si feministe, si grua me ngjyrë dhe biseksuale mbi lirinë e seksualitetit të cilitdo  orientim, lirinë e barazisë,  të pasurisë (që të mos ketë njerëz të varfër)…Një aktiviste e madhe që, kishte ndier se poezia e saj kishte fituar besimin e njerëzve dhe për këtë nuk duhej vetëm të ishte mirënjohëse, por të bënte diçka për ata njerëz, duke gjetur në poemat e saj perspektiv të reja për t'u dhënë  forcë njerëzve me ngjyrë  dhe fatit të tyre.

A mundet  të shihet poezia si armë për të luftuar  mbi të drejtat e grave?

Nuk do e quaja armë, sepse në gjuhën e metaforave do të thotë agresion dhe nuk më pëlqen asgjë që ka të bëjë me dhunën. Do e shihja si një mjet. Poezia është transformuese; mund të të ndryshojë mënyrën si e sheh jetën. Kjo është pjesa më interesante e poezisë. Hyn në hapësira të mendjes ku nuk ke qenë më parë. Kjo është më ngazëlluesja. Është diçka e re. Përmes gjuhës i shtyn kufijtë e mundësive pak më tutje. Të shkruash poezi dhe të kujdesesh për gjuhën është veprimtaria  më e  sofistikuar e trurit  dhe procesi më kreativ-  sipas mendimit tim, ndaj jam poete.

Është një qiell i shtatë kjo përvojë këtu në Tiranë dhe do të doja të jepja diçka pas; të promovoja disa autorë shqiptarë

Ju thoni se,  poezia ka kaq forcë të madhe transformuese?!

Poezia më ka ndryshuar jetën.  Mbase nuk e ndryshon të të gjithëve, por jam ndikuar nga poezitë e shumë njerëzve dhe ka ndryshuar mënyrën sesi i shoh gjërat rreth meje. Mendoj se është e mundur. Nuk do të më pëlqenin ndryshimet që vijnë nga mënyra të tjera si demonstrata apo revolucione. Kur mblidhen shumë njerëz bashkë është e vështirë të mbahet kjo krijimtari. Poezia mund të të hapë sytë apo të ta bëjë të menduarit më fleksibël dhe më të mbushur me përkujdesje për të tjerët dhe veten. Ky është unitet;  jo luftë kundër dikujt tjetër,  por  bashkëpunim. Do të ishte mirë që shoqëria globale ta zbulonte se nëse njerëzimi ka mbijetuar ka qenë përmes bashkëpunimit dhe jo luftërave. Dhe mendoj se gratë e kanë zhvilluar këtë sens bashkëpunimi. Mbase kjo që po them do të më bëjë të shkoj tek stereotipat biologjikë – gjë që nuk e pëlqej –por jam mama e dy fëmijëve dhe përvoja e shtatzënisë, përkujdesja brenda meje, lindja, nevoja fizike për t'u përkujdesur, më ka ndryshuar. Por nuk them se çdo grua duhet ta provojë me çdo kusht këtë përvojë. Kam lexuar një intervistë të Anais Nin-it, e cila thoshte se gratë kanë zhvilluar një sens shumë të mirë bashkëpunimi dhe kjo duhet ruajtur. Gratë nuk e kanë atë egon e madhe "Unë, unë, unë!" siç e kanë burrat.

A mendoni se me kulturën e argëtimit që po fiton terren çdo ditë e më shumë, audienca apo lexuesit e poezisë po tkurret? 

Mendoj se me globalizimin kultura është bërë një lloj argëtimi; Duhet të jetë e lehtë, të mos mendosh shumë, të mos  angazhohesh shumë. Nuk duhet të kërkojë përpjekje të mëdha për të kuptuar apo të të angazhojë intelektualisht; duhet të jetë ose argëtuese, ose tronditëse. Nëse janë këta elementë bëhen spektakle të mëdha, që për mua janë të zbrazëta dhe futen  aq shumë para për këto spektakle dhe për punën e përditshme krijuese ka gjithnjë e më pak para dhe vëmendje. Kur isha e re, kishim një revistë javore për kulturën dhe mendimin dhe çdo  libër që dilte, do të kishte  të paktën një kritik  që do të shkruante dy deri në katër faqe. Ndërsa  tani për kritikët ka, në rastet më të mira 1500 fjalë, por zakonisht as aq, mbase 500 fjalë; duhet ta bësh të shkurtër dhe të thjeshtë dhe kjo nuk është e mirë për gjërat komplekse,  të cilave u qasemi. Shoqëria po bëhet gjithnjë e më e larmishme dhe që ta bësh bashkë, nevojitet mendimi kritik, koha dhe hapësira. Kjo mungesë mendimi, vendi dhe kohe apo vullneti për të dëgjuar anën e kundërt, bëhet e rrezikshme për shoqërinë.

A ndihet  edhe në Slloveni se njerëzit po i largohen letërsisë?  

Me atë që nuk është i ngjashëm, njerëzit ndihen në rrezik dhe bëhet e lehtë të  luftohet kundër apo të ndërtohen  fortesa dhe kur nuk ka komunikim, nuk ka zgjidhje . Që komunikimi të vijë te zgjidhja  e përbashkët duhet të jetë i hapur dhe i qetë. Ky është problemi edhe me emigrantet që vijnë në Slloveni dhe politikat e qeverisë janë të ashpra. E Majta dhe e Djathta janë  ndarë në mes për këtë çështje. Të shohim ç'do të ndodhë! Politik që ka vendosur telat me gjemba në kufij është e tmerrshme dhe  ajo çka Orban i Hungarisë ka thënë në parlament se çdo emigrant do të  persekutohet, ngjan me Luftën e Dytë Botërore. Kur Sllovenia u pranua në Bashkësinë Europiane kishte GDP-në më të lartë ndër 15 shtetet e pranuara, ndërsa tani jemi diku nga fundit. Të rinjtë nuk kanë punë dhe nuk kanë ku të shkojnë dhe kjo është një grabitje e dytë që i bëhet vendit.

A shkruani për politikë në poezinë tuaj?

Po e bëj  gjithnjë e më shumë. E kam nisur në mënyrë lirike, por  ndjeva në lëkurën time se nuk trajtohesha në mënyrë  të barabartë me kolegët e mi meshkuj për problemet sociale, por edhe për seksin –  kam disa  shoqe lesbike dhe shkruar rreth përvojës së tyre në shoqëri. Është  puna ime e përditshme. Në revistën 'Poeteka' janë botuar tetë poezi të miat, të përkthyera nga Silvana Leka- janë monologë, kushtuar grave si Mbretëresha Elizabetë e Parë –një nga heroinat e mia apo gruaja e Noes, së cilës as i është përmendur emri në Bibël…Këtë mungesë të vëmendjes ndaj grave e kam parë nga qasja feministe. Pse nuk ka gra? Ku janë ato? Pse antologjia e poezisë sllovene është  në 93 përqind me burra? Çfarë po ndodh këtu? Kisha lexuar  një artikull mbi një grua amerikane, e cila u persekutua se kishte vrarë një oficer policie, gjë që nuk e kishte bërë dhe qëndroi për një krim që nuk e kishte kryer për 35 vjet në burg. i ati luftoi gjatë për lirinë e saj, u përpoq për një gjyq tjetër  dhe ia doli më në fund, por ishte aq e lodhur sa vdiq para se të dilte. Kam shkruar një poezi rreth kësaj. Gjithçka që përjetoj përmes syve të mia dhe trupit tim, vjen në poezi.

Kam luftuar që, termi 'feministe' të kishte kuptimin e një njeriu të ndershëm që lufton për të mirën e të gjithëve. Kjo është pikëpamja ime për feminizmin.

Kam lexuar se keni realizuar një CD ku ndërthuret poezia dhe xhazi. A është edhe muzika një pasion? 

Po, së bashku me kompozitorin dhe perkursionistin e jazz-it Zlatko Kaučič. Më pëlqeu të eksperimentoja me leximin vokalisht, ndërsa ai ka eksperimentuar me muzikën. Recitova poezitë e një poeti shumë të mirë, Srecko Kosovel. Edhe pse ka 100 vjet që ka vdekur, ajo çka ai ka për të thënë është aktuale edhe sot. Është avanguardist me një zemër të madhe, një shkrimtar i jashtëzakonshëm. Nuk i  pëlqej  etiketimet si 'poeti më i madh', por nëse do e bëja do të thosha emrin e tij si poeti më i madh i të gjitha kohërave. E shijova shumë këtë përvojë dhe më pëlqen shumë xhazi, improvizimi. Kur një bandë është në skenë dhe improvizon i duhet të gjithëve të mbajnë vesh njëri-tjetrin për të ruajtur harmoninë. Je i vetëm, por edhe pjesë e gjithësisë. Mendoj  se kjo do të ishte  një metaforë për demokracinë. Nga përvoja ime me takimet e leximit kur njerëzit ulen bashkë e dëgjojnë sho-shoqin, ngadalë mendimi shkon në një drejtim që nuk do të kishte shkuar nëse do të ishte një mendim i vetëm.

Ju organizoni këto lexime të poezisë, ku mblidhen shumë njerëz. Sa ndryshon të kuptuarit individual nga ajo çka del prej këtyre takimeve? 

Drejtoj për të shtatin vit, leximin e poeteve sllovene dhe janë afro dyqind njerëz që vijnë herë pas here. U dërgoj versionet elektronike të librave për të cilët diskutojmë, ftoj autorin dhe mblidhemi. Kushdo që do të vijë dhe që e ka lexuar librin dëgjon autorin dhe rrëfehet se çfarë ka ndier kur e ka lexuar, cila poezi u ka pëlqyer… Ka këndvështrime aq të ndryshme për të njëjtën poezi dhe të gjithë respektojnë mendimin e njëri-tjetrit, qëndrojmë duke biseduar për afro tri orë. Jam lexuese me përvojë e poezisë, por gjithmonë mësoj diçka të re. Kjo është arsyeja pse jam aq entuziaste, nuk ka parà në mes. E bëjmë në kohën e lirë. Aty vijnë njerëz me doktoratë, kuzhinierë të dalë në pension, poetë, inxhinierë, gra edhe burra që e duan poezinë. Kushdo është i ftuar të thotë të paktën një fjali.

E cilësoni veten si shkrimtare në profesion të lirë. Ç'do të thotë kjo? Parapëlqeni të mos vareni nga shtëpitë botuese dhe kërkesat që ato kanë? A mund të jetohet vetëm me letërsinë, në terma ekonomikë? 

Këtu, në Tiranë kam shkruar disa poezi për librin tim të ri. Kam kohë të lirë mjaft tani, sepse si freelancer më duhet të bëj diçka tjetër për të mbijetuar.  Kudo në botë mendoj se është e vështirë të mbijetosh me poezi. Edhe në ShBA, Gjermani apo gjetkë, po të jesh. Më duhet të bëj çdo gjë tjetër; kritikë, gazetari, redaktori, etj. Çfarëdo që më vjen në dorë, e marr. E bëj për të pasur kohë për veten, për librat, për poezitë e mia. Është një qiell i shtatë kjo përvojë këtu në Tiranë dhe do të doja të jepja diçka pas; të promovoja disa autorë shqiptarë.

Më Shumë

31 July 2018

POETEKA: Letërsi në kartolinë - Nga Austria drejt Shqipërisë

Nga Austria drejt Shqipërisë – Letërsi në kartolinë

Hedh sytë prapa, në fëmijërinë time dhe shoh si u zgjua kureshtja ime për të huajën dhe se si u skicua rruga ime nga Austria veriore për në Shqipëri. Një ditë Maji me diell në vitet 70-të isha në lundrim mes Patras dhe Brindizit, në ngushticën detare mes Korfuzit e Butrintit dhe, pashë për herë të parë Shqipërinë. Bregdeti më la një përshtypje përrallore .Atëherë vendi për ne ishte i paarritshëm, por unë e dija se më vonë do ta shkelja atë vend….Ky fragment i shkëputur nga eseja  "Vetëm kufijtë e luhatshëm nuk janë mure" e shkrimtarit austriak Christian Thanhäuser, sjellë në shqip nga përkthyesja Oriona Kraja Zylja është pjesa e pasme e një kartoline, të sapodalë në qarkullim. Për të gjithë ata që do qeshnin apo do të mendonin se bëhet fjalë për ndonjë gabim, ku në këtë sezon veror vizituar aq dendur nga turistë – të huaj apo shqiptarë jashtë trojeve –kartolinat më të kërkuara mund të ishin ato me pamje të qyteteve bregdetare, kështjellave historike apo peizazheve nga natyra e Shqipërisë.

Por, 'Poeteka' dhe Ambasada e Austrisë në Tiranë kanë menduar të sjellin  një kartolinë të një forme tjetër; për të promovuar kulturat përmes teksteve letrare.  Programi "Poetry Card – From Austria to Albania with Love"  ka nisur në fillim të vitit, cilësuar si viti kulturor  mes Austrisë e Shqipërisë  me kartolinën e parë kushtuar Reiner Maria Rilkes dhe poezisë "Vjeshta" Kjo kartolinë e parë ku edhe u trupëzua nisma, solli të shtypur ballinën e  e revistës "Fryma", (1944)  ku edhe ishte botuar më së pari poezia e  Rilkes, përkthyer nga Arshi Pipa i cili do të firmoste asokohe me emrin e artit,  Ars.

Formati i letërsisë në kartolinë u zgjodh mes revistës kulturore e letrare 'Poeteka' dhe përfaqësisë diplomatike të Vjenës, duke qenë se Austria njihet si prej atyre shteteve që i përdorën kartolinat si mjet komunikimi mes kulturave që herët. Komunikimi përmes imazhit dhe tekstit, që ofron kartolina, përbën një traditë të gjerë dhe të pasur 115-vjeçare. 

Autorë, përkthyes dhe lexues komunikojnë mes tyre me ndërmjetësinë e kartolinave. Kartolina si fjalë fluturake, rreket të rivendosë marrëdhënien e veçantë jo vetëm me imazhin, por edhe më leximin. Jo thjesht portrete poetësh e prozatorësh, por edhe një shije nga krijimtaria e tyre përkthyer në gjuhën shqipe, ndërsa ata që njohin gjuhën gjermane  mund ta lexojnë këtë krijimtari në gjuhën origjinale.

Christian Thanhäuser është autori i pestë i këtyre botimeve letrare në kartolinë, ndërsa krijimtaria e tij dallohet   veçanërisht për punimet grafike realizuar përmes teknikës së gdhendjes  së dru. Ai është gjithashtu ilustrues i shquar librash dhe botues. Veç këtyre Christian Thanhäuser vijon të japë  kontribut të përmes leksioneve të hapura nëpër Europë dhe Kinë, ku bashkëpunon me studentë mbi teknikat e artit grafik, bashkë-organizon workshop-e apo master class-e mbi ilustrimin e librave, një të tillë e ka mbajtur  edhe në Universitetin e Arteve të Tiranës, kur arriti ta shkelë njëmendi vendin të cilin së pari e kundroi në ngushticën mes Korfuzit e Butrintit.

Të tjerë autorë që janë sjellë në vëmendje të publikut këtë vit kulturor mes dy shteteve, kartolina të cilat ata që duan t'i dhurojnë apo mbajnë për vete si suvenire të artit të të shkruarit i gjejnë në libraritë e kryeqytetit, kanë qenë nobelistja austriake  Elfriede Jelinek (2004),  kartolina me një tregim nga  krijimtaria e  saj u botua në Ditën Botërore të Librit, më 23 Prill. Më tej ishte kartolina e shkrimtarit dhe gazetarit austriak, Joseph Roth, i njohur për tekstet e tij kushtuar Shqipërisë në periudhën mes dy luftërave ku shfaqet i veshur me kostum tradicional shqiptar e po ashtu edhe  shkrimtarit dhe përkthyesit Ilir Ferra, me origjinë shqiptare, por që e zhvillon karrierën e tij në Austri e po ashtu shkruan në gjuhën austriake. Kartolina e tij erdhi e shoqëruar me një poezi në të dy gjuhët, ku autorësia dhe përkthimi mbante të njëjtin emër.

Të tjerë shkrimtarë e poetë që pritet të dalin të shtypur në formën e një kartoline janë edhe shkrimtarja për fëmijë Christine Nöstlinger,  apo edhe autorë të botuar në gjuhën shqipe, si Andrea Grill apo shkrimtarë si Karl Markus Gauß, që do të jetë në Tiranë gjatë muajit tetor 2018 si fitues i rezidencës letrare "Poeteka -Tirana in Between".

Nisma nxit jo vetëm njohjen dhe leximin e autorëve austriakë në Shqipëri, por edhe paraqet krijimtarinë e disa autorëve shqiptarë që jetojnë në Austri dhe që shkruajnë në gjuhën shqipe dhe në gjuhën gjermane. Nga ana tjetër programi "Poetry Card – Nga Austria me dashuri – From Austria to Albania with Love ", bën të njohur edhe punën e shkrimtarëve dhe përkthyesve shqiptarë që kanë sjellë në gjuhën shqipe këta autorë, të tillë si Arshi Pipa, Lindita Arapi, Admira Poçi, Oriana Oriona Kraja Zylja, Majlinda Cullhaj në vijim e të tjerë që do të vazhdojnë programin.


https://gazetasi.al/nga-austria-drejt-shqiperise-letersi-ne-kartoline/

20 July 2018

BOTOHET No. 49 i revistës POETEKA - EUROZINE Partner

 "POETEKA",  një revistë letrare dhe kulturore që botohet që nga vitit 2005, boton numrin  49. Në rubrikat e këtij numri u botua krijimtaria letrare dhe artikujt studimorë të 12 autorëve dhe e 11 përkthyesve.

Poeteka është pjesë dhe partner e rrjetit të revistave kulturore europiane. Editor, Arian Leka. 


Përmbajtja (no. 49: 2018)

 

Status

Fq. 4 Arian Leka  - Teatri si formë ndëshkimi


Letërsi

Fq. 16 Wislava Szymborska  - 4 poezi

Përktheu Pandeli Çina

Fq. 22 Leonard Veizi - Marrëdhënie bojrash

Fq. 31 Lidija Dimkovska - 21 poezi

Përktheu Daim Myftari


Tekstit Përballë

Fq. 64 Miruna Vlada - 11 poezi

Përktheu Ardian-Christian Kyçyku


Ad Honorem

Fq. 88 Mateja Matevski -  Dy fjalë për poetin...

Fq. 90 Mateja Matevski - 19 poezi

Fq. 111 Mateja Matevski – Intervistë me gazetaren Delvina Kërluku


Ballkanologji

Fq. 118 Srdjan Atanasovski - Religjioni i identitetit në Kosovë

Fq. 124 Jelena Lončar - Takimet e grave të Serbisë dhe të Kosovës


In Memoriam

Fq. 132 Daša Drndić - Me Shqipërinë në xhep: Sapere aude

Fq. 143 Daša Drndić - Belladonna

Fq. 151 Daša Drndić - Sonnenschein

Përktheu Ben Andoni


Përkujtim - Gjergj Kastrioti – Skanderbegu në 550-vjetorin e vdekjes

Fq. 182 Eqrem Çabej - Një epos për Skënderben

Fq. 184 Martin Bielski - Gjergj Kastrioti Skënderbeu princi shqiptar

(Fragment nga libri i historianit polak, Krakow 1564)

Përktheu Arqile Teta

Fq. 192 Aleks Luarasi - Skęnderbeu: Aleat apo vasal i Alfonsit të Napolit?

 

19 July 2018

POETEKA - Poetry Card – Nga Austria me dashuri - From Austria to Albania with Love

POETEKA hedh në qarkullim edicionin e ri të programit "Poetry Card – Nga Austria me dashuri - From Austria to Albania with Love ".

Edicioni vijon me shkrimtarin dhe përkthyesin Ilir Ferra.


Kartolina e katërt letrare pason publikimin e ballinës së revistës "Fryma", 1944, ku u botua një poezi e Rainer Maria Rilke-s, vijoi me nobelisten austriake Elfriede Jelinek (2004), për të vazhduar më tej me kartolinën e shkrimtarit dhe gazetarit të mirënjohur austriak, Joseph Roth, veshur me kostum tradicional shqiptar.


Kartolina letrare publikon në version dygjuhësh një poezi nga Ilir Ferra.


Ndonjëherë më duket sikur shoh qiellin,

 

por në fakt shoh vetëm ajër,

përzierje gazrash,

të përbërë nga atome, që

po të humbin ekuilibrin

përpijnë njëri-tjetrin.

 

 

Ndonjëherë marr frym', dhe mendoj

se ësht' ajër, por në fakt

ësht' një cop' qiell, të cilin

në të vërtet' as që e meritoj.

 

Thjesht bëhet pjesë e imja

duke u ndarë nga vetvetja

kjo pjesë e vogël e qiellit

mbetet brenda meje.

 

 

Pra është normale që

 gjatë ndalesave nëpër rrugica

 ajri ose qielli të bëhen

 pjesë e jotja. Ne raste të tilla

 tridhjetë, gjashtëdhjetë, nëntëdhjetë

 vite të duken hiçgjë, dhe bota

 përreth këthehet në vjershë

 për dikë që ti as nuk e njeh.

 

 

Tani zgjohu, o njeri, zgjohu!

 Kërko pasqyrimin tënd

 në pellgjet e shiut. Kërko

 një cop' qiell. Izolo ç'do gjë.

 

Evito ç'do rastësi.

Izolohu nga vetvetja,

 dhe merr frymë.

 

____________________


Manchmal meine den Himmel zu sehen,

dabei ist es nur Luft, nichts

für ungut, ein Gemisch von Gasen,

gestapelt nach Schichten,

zusammengesetzt aus Atomen, die

sich gegenseitig vernichten.

Manchmal atme ich und meine,

es sei Luft, dabei ist es

ein Stück Himmel, das ich nicht

einmal so sehr verdiene,

Ganz einfach wird es mir

zum Teil, geteilt von Rest seines

Seins, ein Stück Himmel

für mich ganz allein.

Es wird dich überraschen,

wenn du dann in einer

Ecke der Stadt kurz einhältst

und dort siehst, dass alles

Entweder Luft oder Himmel ist,

sobald ein Stück davon

in dich hineingekrochen ist.

Dreißig, sechzig, neunzig

 

Jahre bedeuten dann nichts.

 Alles erscheint ein Gedicht

 für jemanden, der niemals da

 gewesen ist.

 

 

Wach auf, kleine Maus.

 Finde dein Spiegelbild

 in der nächsten Regenpfütze.

 

Mach alles dicht,

damit nichts Zufälliges

 in dich hineindringt.

 

Alles mach dicht und atme.


 

Program letrar "PoetryCard" organizohet nga POETEKA dhe mbështetet nga Ambasada e Austrisë në Tiranë, si edhe partnerë te tjerë, si ADD Albania, Ama Caffè, Rauch Albania, të cilët ofruan ndihmë bujare dhe të çmuar për këtë projekt sfidues. 

Poetry Card – Nga Austria me dashuri - From Austria to Albania with Love " është një cilkël veprimtarish që zhvillohen në kuadrin e vitit kulturor mes Austrisë dhe Shqipërisë, të cilat kanë nisur në muajin Mars 2018 dhe që do të vijojnë deri në fund të vitit.

Total Pageviews