21 May 2020

JOVAN NIKOLAIDIS - NGA POETEKA No. 54

JOVAN NIKOLAIDIS - SIMETRIA BALLKANIKE E KLEROFASHIZMIT

Jetoj mes intelektualëve faqezi e mjeranë, të cilëve kryetari Milo Đukanović u ka bërë favore si pakkush. Deri sa Milo Đukanović është nisur për në betejë, shumë lëpirës të tij sot tkurren, heshtin, përgjojnë nga fundi, maten dhe mezi pëshpërisin. Besoj dhe e di se ai do e fitojë betejën, sepse ata që mbesin vetëm janë trima! 
Sikur të kisha vdekur para ndonjë dekade nuk do ta dija se mes nesh ka kaq shumë intelektualë-bishtpërdredhës e mjeranë. AASHMZ, AASHD, OJF të fuqishme, ndonjë britmë e rastësishme vjen nga e ledhatuara e pushtetit - Vatra malazeze, PEN-i, Universisteti, pothuaj të gjithë ata, që e kanë për detyrë e që në mënyrë të vet t'i dalin zot me dinjitet Malit të Z: Fitimtarit nga e gjithë kjo çmenduri. 
Për shkak të këtyre bastardëve të lidhur pas dere të mbërthyer në mornica prej tre dekadash, flas hapur për të gjitha ligësitë e të ashtuquajturit populli heroik si dhe për gabimet e pushtetit. Me theks në fushën e kulturës dhe emancipimit të malazezëve në përgjithësi. 
Prej zhurmës së çetnikëve dhe fanatikëve të çartur, sot, malazezëve u ka mbrritur puna deri aty sa që nuk dihet më ku është fundi e ku mesi i lëmshit. Po kur ka filluar të shpështillet kjo gjë? Këtë e dimë të gjithë: që nga momenti kur fitimtarët filluan të përkëdhelin humbësit. Madje edhe t'u lëpihen... 
I besoj të vërtetës së përhershme, parimit të Ciceronit: Sa herë që mbretërit bëjnë marrëzira, akejtë paguajnë. Me fjalë tjera: Sa herë që prijësit gabojnë, populli e vuan. E drejta, që e zotërojnë dhe mbajnë udhëheqësit, nuk duhet të jetë asgjë më shumë se detyrimi i tyre. Përgjegjësia e prijësve shihet në kënaqësinë e popullit...
...Kemi mundur që, për 14 vjet pavarësi, ta rregullonim sipas një plani shtetin tonë të vogël, duke e lulëzuar dhe bërë më të mirë jetesën për qytetarët dhe kështu do kishim ngritur edhe reputacionin e Ballkanit. Kurse ne, në të vërtetë, u lëshuam në gara se kush do të bëhet – milioner.
Po sikur të më pyes dikush: e çfarë tani?, lehtë do ia jepja përgjigjen. Nëse është e vërtetë se Mali i Zi ka afro shtatëdhjetë milionerë (mëdyshja më pëshpërit: i ka, o poeti naiv, madje edhe më shumë) si është e mundur që nga të dyja anët edhe ata që sulmojnë edhe nga ata që mbrojnë, përballen vetëm dy milionerë: krimineli Amfillohije, i cili do të shkatërrojë, përballë mbrojtësit, Kryetarit të shtetit, për të cilin thonë se, poashtu, është milioner. Ku kanë mbetur milionerët tjerë të Malit të Zi? 
Mos janë edhe intelektualët tanë milionerë? Apo ndoshta milionerët ua kanë mbyllur gojën me diçka e kështu që kanë mbetur pa fjalë? Unë nuk pata kurrë vështirësi të zgjedh një anë: si gjithmonë – jam për shtet multikulturor, demokratik, me kishën e ndarë nga shteti dhe me pasaportë të pranueshme europiane. Jam shkrimtar malazez, i përçmuar nga inteligjenca malazeze, sepse i njoh "si xhepin tim". Megjithatë, sërisht do ftoja pavarësistët, elitën dhe akademikët tanë, mendimtarët e blerë e të stërpaguar, që të ngrejmë zërin së bashku. Le të çohen edhe pakicat etnike me zërin dhe qëndrimin e tyre e le të thonë se janë për ruajtjen e bashkëjetesës mes popujve e kështu, të gjithë së bashku, ta ruajmë Malin e Zi. 
...Dhe po e përsëris, së bashku me intelektualët, të cilëve ua kanë mbyllur gojën. Detyrë jona është të mbrohet shtetësia e Malit të Zi, e këtij vendi në Ballkanin perëndimor, nga milioneri Amfillohije, i cili i ruan me çdo kusht milionat e vet, duke synuar ta poshtërojë, ta përulë dhe ta shkatërrojë shtetin.
Paraja është lodër e rrezikshme, kërkon lojtarë të jashtëzakonshëm. Të tjerëve, të gjitha paratë dhe pasurinë, do ua marrë djalli – nuk ishin të denjë për milionat që kishin... E për Zotin!? Kush nuk mbolli qepë, nuk i shijoi! Nëse për momentin kthejmë kokën kah vetja – edhe vetë Zoti do habitej me marrëzirat tona, duke parë te ne besimatarë të devotshëm, që nuk kanë shërim. Të gjithë shetitës e shkuar shetitësit, analfabetë ortodoks.

Përktheu nga origjinali: Gazmend Çitaku

Fragment nga artikulli - RUAJU DORËS QË VEPRON NË HIJE
© Copyright: Revista POETEKA, No. 54, Maj 2020

15 May 2020

Tregimi i Arian Lekës botohet në Vjenë

Në Vjenë u botua libri "Circle-Surface-Sun: from somewhere in the Mediterranean", në të cilin, krahas teksteve të autorëve të tjerë nga Mesdheu, gjendet edhe një tregim i ri nga Arian Leka, titulluar "Prej nga vjen Drita?" (Where Does Light Come From?) përkthyer në anglisht nga Peter Constantine. Libri prej 224 faqesh shoqërohet me piktura nga Irena Eden dhe Stijn Lernout. Botues SCHLEBRUGGE.EDITOR (Maj, 2020).

"Prej nga vjen Drita?" është një ndërthurje e prozës poetike, esesë dhe meditimit filozofik, që krijon një "dataism". Përmes kalendarit të të dhënave të dikurshme, tre individët e përfshirë në rrëfim (babai, gjyshja, nëna), sjellin kuptimet e tyre rreth asaj që ata kanë quajtur "Dritë" në jetët e tyre të shkuar. Prej nga buronte "Drita" në jetët e tyre në diktaturë? 
Koha e katërt e rrëfimit, që si personazh ka autorin, dhe nga rrëfimi në regjistrin e vetës së tretë (Ai/Ajo) kalon në vetën intime (Unë) nuk e trajton të kaluarën e tyre si çast nostalgjik, prej nga prodhohet keqardhje. Pjesa përmbyllese e kësaj proze i kushtohet fabrikimit të optimizmit të rremë, deytrimit për të qenë doemos të lumtur përballë asaj që ndodh sot e kësaj dite, në brigjet mesdhetare. 
Dritat që vërshojnë sot nga realitetet pamore dhe linguistike të specialistëve të ideologjisë dhe "zotat e mediave" kanë i dobësuar pamjet tronditëse që vijnë nga tragjeditë në Adriatik, Jon dhe në Mare Nostrum. Njëlloj si në kohën e propagandës fashiste e komuniste, hiperrealiteti, i fabrikuar si lumturi, u jepet përdoruesve si ushqim i vërtetë. Të gënjyerit vazhdojnë të gënjehen.

Released in Austria. Book from the Mediterranean basin writing stories of light with the drawings of Irina Eden & Stijn Lernout.

CIRCLE SURFACE SUN

From Somewhere in the Mediterranean

Edited by Irena Eden & Stijn Lernout

English/Div., 224 pages, 18 × 25,5 cm, numerous illustrations in color, softcover

May 2020

ISBN 978-3-903172-50-0


https://www.schlebrugge.com/en/content/circle-surface-sun?fbclid=IwAR37PmUei4wSXWyFTiAwr_1wN2x8ZH4j-LHLUL8a1m6HxjRDNkQ6qrtAcGo


13 May 2020

IN MEMORIAM: Takimi i Maks Velos me Daša Drndić - Shtëpia e Maks Velos

Arian Leka - Takimi i Maks Velos me Daša Drndić

Nuk e vumë re se kishte rënë mbrëmja. Për rreth dy orë Maks Veloja kishte rrëfyer me imtësi mbi vitet e tij në burgun e Spaçit. Interesimit të shkrimtares së shquar kroate, Daša Drndić, ndaj jetës së artistëve shqiptarë në kohën e diktaturës, akuzave të ngritura kundër tyre dhe dëshmitarët, formulimit të pretencave, provave ndaj artistëve në gjyq, implikimeve të tyre dhe ligjeve të kohës Maksi u qe përgjigjur pa shfaqur shenja lodhjeje e padurimi. Përkundrazi.

Si të kishte gjetur, më në fund, njeriun e duhur, të cilit mund t'ia besonte të fshehtat dhe, sikur befas mbi tokë të kishte zbritur krijesa që ai kishte pritur për t'u rrëfyer gjatë gjithë jetës, Maksi fliste duke i ndihmuar fjalët me lëvizje të vrullshme që, më shumë se gjithçka tjetër të sillnin ndërmend një valle primitive. Pëllëmbët dhe krahët çanin ajrin, si për të krijuar kufirin ndarës mes saj që ai kishte jetuar dhe miteve të krijuara më pas, nga njerëz që vazhdimisht shtonin, hiqnin apo përmirësonin diçka nga historia e burgjeve shqiptare. Tema e falsifikimit të historisë, fabrikimi i heroizmit të vonuar a të munguar dhe retushimi i së vërtetës, mbetej çështje së cilës Maksi i rikthehej shpesh, siç iu kthye edhe gjatë asaj mbrëmjeje.

Kureshtja përbënte një nga tiparet e dallueshme të tij. Aq e shprehur ishte ajo, sa nuk do të quhej teprim nëse në pasaportë, te shënimi "shenja të veçanta", kureshtja t'i shënohej si shenjë identifikuese. Për shkak të kureshtjes pra, para se të takoheshim me Daša Drndić në "Friend's Book House", ai kërkoi të dinte diçka mbi "njeriun që do të takonim" dhe me të cilin Maksi do të bisedonte.

Në vend që të përshkruaja personalitetin e Daša Drndić-it, m'u duk më e arsyeshme ta shfaqja atë përmes romaneve të saj. Natyra e Daša-s të bënte ta nderoje e ta dashuroje njëkohësisht, pasi ajo ishte ndër ato raste kur mes veprës dhe krijuesit nuk ka dallime: një njeri i bukur, një grua e fuqishme, që nuk kishte bërë kompromise as në kohë të vështira të regjimeve në ish-Jugosllavi, një autore që ndiqte të vërtetat dhe që të heshturit, ata që mundën, por as shkruan dhe as folën i interesonin po aq sa edhe përgjegjësit e drejtpërdrejtë të krimeve.

Maksi dëgjonte pa folur. Përvoja ndoshta, zhgënjimet sidomos, mund ta kishin detyruar ta mbante nën kontroll entuziazmin ndaj takimeve me të panjohur, për të mos thënë se çdo bisedë e llojit pyetje-përgjigje, nga ato që zhvillonte rëndom me gazetarët, i kujtonte, qoftë edhe së largu, hetuesinë.

Më duhet t'ia kujtoja: – Është shkrimtare, romanciere, jo gazetare, Maks, i thashë dhe, si për t'ia bërë të besueshme, shtova se romani "Sonnenschein" i Daša Drindić, përveçse ishte përkthyer në mjaft gjuhë e së shpejti do të vinte edhe në shqip nga Ben Andoni, i vendoste disa nga ndodhitë e tij në Shqipëri, në Sarandë, Vlorë e Tiranë. Është periudha e pushtimit, Lufta e Dytë Botërore. – E prek temën e kolaboracionistëve? – pyeti. Pastaj heshti sërish. Por, sapo unë përmenda se romani "Belladonna" i kushtohej jetës në burgun e Burelit, Maksi filloi të pyesë, sidomos kur mësoi se disa nga personazhet e romanit të Daša Drndić-it ishin emra realë e të njohur të skenës publike shqiptare. – Takohemi nesër pasdite, atëherë, po këtu? – tha.

Gjatë kohës kur Maksi fliste, Daša mbajti shënime në një bllok. Disa herë më kërkoi të shihja nëse i kishte shkruar saktë emrat që Maksi kishte përmendur: sidomos ata që kishin shkronjat "sh, zh, th, ll". – Jam duke mbledhur fakte për një roman historik mbi Shqipërinë – tha ajo dhe – para se të shkruaj 'fiction', dua që të dhënat të jenë korrekte, që të mos më ndodhë edhe mua si ata që shkruajnë romane nga harta.

Para se të ndaheshim, porositëm konjak "Skënderbeu" dhe kafe, për të saktësuar orën dhe vendin e takimit të nesërm. Maksi na ftoi në shtëpinë e tij. Rruga "Hoxha Tasin", numër… Maksi tha një numër. Unë përktheva. Daša e shënoi në bllok, duke më pyetur: – Do të vish?

Tani, që trupi i Maks Velos e ka një shtëpi dhe shpirti i tij është në udhë, pasi i kthehem rrëfimit të Daša Drndić, shkruar për të, gjatë kohës kur ajo banoi në rezidencën letrare "Tirana in Between" dhe u vu ta gjente vetë se ku banonte ai, më forcohet përshtypja se, edhe atëherë edhe tani, Maks Velo sikur nuk ka dashur të tregojë se ku mund ta gjejmë dhe se ku e ka me të vërtetë shtëpinë.

Mundësitë janë të hapura: Maksi mund ta ketë thënë gabim numrin e shtëpisë së tij, unë mund t'ia kem përkthyer gabim Daša-s, Daša mund vetë ta ketë shënuar gabim ose ashtu kishte qenë e shkruar të ishte. Të mundoheshim për ta gjetur. Njëlloj si tani, kur Maks Velo prehet larg njerëzve, nën një lëndinë, më pranë Dajtit se sa qytetit.

Daša Drndić – Shtëpia e Maks Velos 

Unë banoj në rrugicën "Dërhemi" (në një godinë të re), në rruginën e që të nxjerr në Bulevardin "Hoxha Tahsin". Jam duke kërkuar për shtëpinë e Maks Velos që, siç më ka thënë ai vetë, mban numrin 57. Nisem për në fund të bulevardit, fillimisht në anën e majtë: 32, pastaj 167, pastaj 2, pastaj përsëri 2, 2, 2, dhe 1, 1, 1, pastaj vjen 18, me të është edhe 63.

Kaloj në anën tjetër: 47, 220, 13, 18, 74, 33. Futem në një farmaci (në Tiranë, ka shumë të tilla të padukshme, vetëm në këtë udhë, në një largësi prej 300 metrash, ka tri syresh) dhe pyes: Çfarë numri ka kjo farmaci?

S'ia kam fare idenë – thotë farmacisti. Rruga quhet "Hoxha Tahsim".

Si Nasta e çmendura endem lart dhe poshtë Rrugës "Hoxha Tahsin", e atëherë u drejtohem tre njerëzve që janë duke diskutuar diçka (gumëzhima ndalon), ndërsa dikush prej tyre më thotë: – Kam punuar në ambasadën amerikane, mos jeni vallë amerikane? – Nuk e di se ku gjendet numri 57, thotë tjetri. I treti është shurdh i vërtetë. – Po kërkoj Maks Velon. – Ah, Maks Velon! Atje sipër, njëqind metra përtej, ajo shtëpia e bardhë e madhe me çati të pjerrët.

Sikur të jem në Rijekë, në ndërtesat e të cilës vërtetë janë numrat dhe tabelat, por njerëzit nuk ia kanë fare idenë se çfarë shkruhet në to dhe, kur ti i pyet, së pari ata do të përgjigjen "Booh", pastaj nisin të të shpjegojnë (shumë të dobishëm janë me këtë, sjellje, si dhe shqiptarët).

Shtëpia në të cilën jeton Maks Velo është e vjetër, një banesë e rrënuar dykatëshe, me llaçin e saj në rënie, grilat i janë thyer, ballkoni gati sa nuk rrëzohet, nuk shoh se ku është hyrja, dhe mbi të shkruhet: 47…

Pasi është përmbysur garda e vjetër, u përpiluan listat e të dënuarve padrejtësisht, u formua një komitet, dhe ata që qëndruan më gjatë në burgje (kohë që llogaritej mes tetë dhe tridhjetë e pesë vitesh), do të ishin ndër të parët që do merrnin një banesë.

Komisioni për ndarjen e shtëpive tek përdoruesi-kandidat i të ardhmes (fshehtë), i kërkoi secilit zarfin, me të paktën tri mijë euro brenda.

Ata që kishin tri herë më shumë se tri mijë euro, fituan tre apartamente, nga të cilët dy menjëherë (me çmimin e tregut) i patën shitur. Maks Velos i mbeti të jetojë në katin e dytë të shtëpisë së rrënuar të babait të tij, së bashku me motrën e vet, e cila ka një numër të madh macesh.

Nuk është se qeveria e re shqiptare nuk po tregon kujdes mbi kompensimin për viktimat e qeverisë paranojake totalitare të Enver Hoxhës. Kështu u vendos, që për të dënuarit pa të drejtë, rehabilitimi financiar për çdo ditë të kaluar në burg të kishte vlerën e pesëmbëdhjetë eurove, e cila arrin shumën prej 5.500 eurosh në vit.

Edhe pse për shkak të mungesës kronike të fondeve në buxhetin e shtetit, është krijuar një shqetësim në pikëpamjen e pamundësisë së zbatimit së vendimeve parlamentare dhe atyre gjyqësore, megjithatë, me kompromis, është bërë riprogramimi i pagesave në mënyrë që t'i shkojë kursit të kohës (i vogël, e paguar në mënyrë të parregullt) dhe përparësi u jepet të vjetërve, pasi llogaritet se ata së shpejti do të vdesin.

Mund të them, simbolikisht, se po qëndroj me Maks Velon dhe Arian Lekën në bulevardin "Dëshmorët e Kombitˮ (në Bulevardin e Martirëve të Kombit), rrugën madhështore, e cila gumëzhin nga makina dhe përcjell historinë.

Na afrohet një farë Jean-Pierre, belg, i cili u hodh në Tiranë për të "vendosur koordinatat" për "projektinˮ e ardhshëm ndërkombëtar, lidhur me disa punëtori për popullatat shqiptare, që duhet të jenë të arsimuar më parë si duhet, sipërmarrje dhe pastaj demokracisë, të cilat kuptohet se do të drejtohen nga intelektualë vendës me honorare të turpshme për njëqind apo dyqind euro. Jean-Pierre sʼka asnjë ide se ku është, në veçanti sʼka asnjë ide se kush është Maks Velo. Ai është nga zona e Korçës ka lindur në Paris në vitin 1935.

Maksi i përmend Jean-Pierre-it dhjetë vitet e tij në burgun famëkeq të Spaçit, që ndodhet në verilindje të Tiranës, ku ka punuar në një minierë bakri, gërmuar në mes të askundit, ku ende sot e kësaj dite është vështirë të arrihet, ndërsa Jean-Pierre-i tund kokën ngadalë dhe pastaj pyet: Ku mund të gjej diçka për të ngrënë?

Duke pasur parasysh faktin se Jean-Pierre-i, padyshim nuk ka kohë për të vizituar ndonjë gjë, përveç zyrave të së ardhmes së tij, partnerët e ardhshëm dhe ndonjë restorant "fancyˮ, do të doja tʼi propozoja atij që, të paktën të kthehej nga Muzeu Kombëtar i Historisë , i cili me ndërtesën e tij gjigande dhe mozaikun social-realist në krye, në mesin e sheshit të madh qendror "Skënderbeu", godet mu në mes të syve çdo kalimtar, pasi atje, në këtë muze, ekziston i ashtuquajturi "Pavioni i terrorit komunist", terror dyzet e pesëvjeçar, si dhe një botim i shkurtuar, abridged, i ndrydhur në disa mure, vërdalluar në disa vitrina, disa foto nga proceset gjyqësore farsë, ndonjë rrobë e përgjakur e ndonjë të arratisuri të bllokuar dhe dërrmuar dhe "rindërtiminˮ e një qelie burgu (nëse është në këtë masë horrori, në këtë lloj mënyre, mund edhe të rikonstruktohet – e kjo hap një çështje tjetër për prezantimin bashkëkohor të kujtimeve), sepse, ja dhe Shqipëria, shpejt do kapë hapin me botën, dhe do fillojë me zhvillimin e të ashtuquajturit Dark Tourism, atë që të huajt, kryesisht nga Perëndimi, do të vizitojnë vendet e ekzekutimit (në këtë rast, kopje e tyre) e të kapin zemrën dhe klithin: 'Oh, my god, unbelievable! Incroyable! Nicht zu fassen!' e, pas të cilës, shkojnë për në darkë në ndonjë restorant vendës, ku do të shijojnë specialitete kombëtare e të ndjejnë shpirtin e vendit që vizituan.

Asgjë nga këto sʼi kam thënë Jean-Pierre-it. U ktheva me Maksin dhe Arianin në "Friends Book House", në një librari-kafe, për kafe dhe konjak. Këtu jam edhe për dy javë.

06 May 2020

BOTIM I RI: Ekonomia Ekologjike dhe Shoqëria Harmonike nga "Botimet "POETEKA"

"Botimet POETEKA" sapo kanë publikuar dhe hedhur në qarkullim librin "Ekonomia Ekologjike dhe Shoqëria Harmonike", përkthyer nga Silvana Leka. 


Libri është pjesë e serisë "Lexime shkencore dhe enciklopedike". Ai publikohet sipas marrëveshjes me Akademinë e Shkencave Sociale, si përkthim i autorizuar nga botimi në gjuhën kineze. Autorët e librit, Futian Qu, Ruomei Sun, Zhongxing Guo dhe Fawen Yu, janë studiues të mirënjohur të fushave përkatëse.


Në 322 faqet tij, libri trajton çështje të mprehta dhe aktuale, që kanë të bëjnë me teorinë, politikat dhe studimet empirike në fushën e ekonomisë ekologjike, të cilat jo vetëm shtjellohen me hollësi, por edhe sugjerojnë zgjidhje për perspektivën, duke parashtruar teza dhe hapur debat me specialistët, studiuesit dhe studentët e këtyre fushave të dijes dhe zbatimit të praktikave. 


Libri është kompozuar në katër njësi. Pjesa e Parë i kushtohet teorisë dhe metodologjisë së ekonomisë ekologjike. Pjesa e Dytë shtjellon çështje të veçanta të ekonomisë ekologjike. Pjesa e Tretë sjell studime empirike mbi ekonominë ekologjike. Pjesa e Katërt paraqet vlerën e shërbimeve të ekosistemit dhe kompensimin ekologjik.  


Më hollësisht artikujt trajtojnë si metodologjinë e ekonomisë ekologjike ashtu edhe ecurinë e kësaj ekonomie, ndërlidhur me politikat që e mbështesin atë. 


Studimet ofrojnë gjithashtu një panoramë të gjallë të zhvillimit ekologjik në Kinë e, po ashtu, edhe çështje të ndryshimeve, që kanë ndodhur në këtë vend gjatë tri dekadave të fundit në këtë fushë.


Pjesa teorike e librit hulumton sistemin e disiplinës së ekonomisë ekologjike. Në pjesën e studimeve empirike, të dhënat mbi Kinën janë përdorur për të shqyrtuar hipotezën themelore të kërkimit në fushën e ekonomisë ekologjike.


Libri trajton në hollësi tema të tilla si evolucioni dhe problemet e politikave të ekonomisë ekologjike në industritë pyjore, ekonomia ekologjike në tokat kullotë, ekonomia ekologjike në zonat moçalore etj.


Duke ndërthurur me sukses teorinë, zgjidhjet dhe udhëzimet konkrete e

praktike, libri ofron një burim të vlefshëm dijesh dhe informacioni për të

gjithë ata që janë aktivë në këtë fushë, që po zhvillohet me ritme mjaft

dinamike.

05 March 2020

POETEKA - READING BALKANS - MARS 2020 Nataša Sardžoska

READING BALKANS - MARS 2020 Nataša Sardžoska

Nataša Sardžoska Sarsowski përuron Rezidencën letrare "POETEKA Tirana in Between" për vitin 2020, një program ky që, prej 7 vjetësh mirëpret në kryeqytetin shqiptar shkrimtarë e përkthyes nga Ballkani dhe Europa.

Nataša Sardžoska është poete, prozatore, eseiste dhe përkthyese letrare. Ka lindur në Shkup, në vitin 1979, por falë krijimtarisë, studimeve dhe veprimtarisë së saj, ka jetuar për një kohë të gjatë në shumë qytete evropiane, si Milano, Lisbonë, Paris, Bruksel , Stuttgart.

Nataša Sardžoska ka botuar në maqedonisht libra me poezi, tregime dhe ese, të cilët janë përkthyer e botuar më pas dhe në SH.B.A., Itali, Kosovë etj. Duke përfshirë edhe antologjitë, krijimtaria letrare e Natasha Sardzoskas është përkthyer në më shumë se 15 gjuhë, duke merituar vlerësime e letrare.

Përveç profilit si poete dhe prozatore, Natasha Sardzoska ka përkthyer më shumë se 50 autorë nga gjuhët italiane, frënge, portugeze, katalanase dhe spanjolle, ndër të cilat edhe autorë si Saramago, Carnerio, Montale, Pasolini, Sanguineti, Boyunga, Margarit, etj. Për punën e saj krijuese në përkthim ajo ka fituar çmimin nga Ministria e Punëve të Jashtme të Italisë për përkthimin më të mirë të librit Pinocchio nga Carlo Collodi.

Leximet poetike të Nataša Sardžoska-s kanë karakter interpretues dhe ndërveprues, që ndërthurin tekstin me eksperimente vokale, muzikë dhe vallëzim. Poezia e saj bashkon sensualitetin, ekspozon dhimbjen e brendshme, mërgimin dhe freskinë shpirtërore. Karakteri interpretues i poezive të saj e çon drejt dramaturgjisë poetike të teatrit të poezisë, duke I dhënë vlerë të veçantë ekzistencës njerëzore.

Natasha Sardzoska ka interpretuar në shumë festivale ndërkombëtare të poezisë, si në Ars Poetica në Galerinë Kombëtare të Bratislavës, Festivali Ndërkombëtar i Poezisë në Genova, në Muzeun Revoltella në Trieste, në Qendrën Kulturore Maqedonase në Sofje; në Akademinë e Arteve në Berlin në kuadër të Festivalit të Poezisë në Berlin; në Festivalin Ndërkombëtar të Poezisë Sha'ar në Tel Aviv, duke performuar nën shoqërimin me saksofon, kontrabas dhe vallëzim bashkëkohore në teatrin Yaffa Arabo-Hebraik. Pjesë e këtyre veprimtarive janë edhe leximet letrare nëpër shumë qytete të Ballkanit (Beograd, Tiranë, Rijeka, Strugë etj.)

26 February 2020

Arian Leka: DUKE KËRKUAR DRITËN

Faqet qendrore të suplementi kulturor të "Oslobodenje" 16 janar 2020 iu kushtuan prozës së Arian Lekës. Rrëfimi mban
titullin "Plava grobnica nepovjerenja: Misleći na svjetlost". Para se të botohej në gjuhët sllave të rajonit, ky rrëfim është publikuar më herët në gjuhën gjermane në "Lettre International", me titullin "Meer des Argwohns" dhe në gjuhën angleze, me titullin "The Catalogue of our Drowned – Naufragus and the Labyrinth", nga botuesi i mirënjohur "Routledge Taylor & Francis Group."

Në këtę tekst autori rrëfen marrëdhënien e tij me qytetin e lindjes, Durrësin, me jetën e fshehtë të përditshmërisë dhe format e padukshme të institucioneve të tij morale e kulturore, të transformuara gjatë komunizmit dhe sot, përfshi këtu edhe kuptimet mbi detin dhe dritën te popujt bregdetarë rreth Adriatikut,

Në gjuhën shqipe ky tekst u botua për herë të parë në "Milosao", 22 Shkurt, 2020.

BOTIMET POETEKA - 3 VEPRA NGA ETËHEM HAXHIADEMI

ETËHEM HAXHIADEMI/ 

Nis botimi i veprës së plotë të shkrimtarit që vdiq në burgun e Burrelit

Natë Dimri… 25 Janar 1947, natë e martë dimri. Ishim mbledhur të gjithë rreth votrës në dhomën e zjarrit, veç Xhaxhait, që nuk di pse atë natë, ra me fjetë më herët se zakonisht. Moma po mundohej të bindtte për gjumë tre më të vegjlit, ndërsa motra ime e madhe dhe unë po merreshim me punët e tona, përgatiteshim për të nesërmen. Baba po korrigjonte hartimet e një klase së Normales së Elbasanit, me temë: "Fëmija pa Nënë, si nata pa hënë". Duke përfituar nga muri i shembur i avllisë, njerëz të armatosur, nuk e di për sa orë na kishin vu nën hetim. Në orën 12 të asaj nate, unë si fëmijë s'po kuptoja seç po ndodhte në familjen tonë, veçse në sytë e motrës pashë shumë lotë dhe më vonë Babën duke zbritur nga shkallët me duar të lidhura…
I biri i shkrimtarit Etëhem Haxhiademi e kujtonte kështu arrestimin e të atit. Nuk doli më i gjallë prej burgut. Për më se 7 dekada, tekstet e tija u "zhdukën", u strukën, humbën, nuk u lexuan, nuk u shkrua për to, nuk u përmendën. Të botuara në Kosovë, sot ka nisur botimi i veprës së tij të plotë edhe në Shqipëri.
SERIA E BOTIMIT
Botimi i VEPRËS SË PLOTË poetike, dramaturgjike e përkthimore të Etëhem Haxhiademit (8 mars 1902 / 17 mars 1965) është projekti letrar më i bukur dhe më domethënës i "Botime POETEKA" gjatë vitit 2020. Ky vit shënon gjithashtu 55 vjetorin e ndarjes nga jeta e Etëhem Haxhiademit, i cili, siç shkruan Vargjo Nirvana (Vangjel Koça) në shënimet e tij kritike 'Viti mendor 1936', "është një zotësì mendore për të vënë re dhe një vlerë morale e rrallë, cilësira këto që e bëjnë të përshtatëshme për degën që ay punon dhe në të cilën është sot punëtori më i mirë dhe më i çmuar."
Gjerdani i botimeve u përgatit nga Dr. Silvana Leka, në bashkëpunim të ngushtë me Hortensia Haxhiademin dhe Arian Lekën.
Veprat e para që lexuesi do ketë në duar gjatë këtyre ditëve janë: Vëllimi poetik "LYRA"; Tragjedia "ABELI"- më e fundmja vepër e autorit; Tragjedia "PIRRUA"- vepra e tij më e dashur. Më tej projekti botues vijon me tragjeditë "Skënderbeu", "Aleksandri", "Diomedi", "Akili", "Uliksi". Një botim i veçantë do të jetë edhe përkthimi i parë i "Bukolikeve" të Virgjilit si edhe tekste të tjera.



Veprat e Haxhiademit

Në nderim të krijimtarisë së autorit, ky botim i paraqet veprat e Etëhem Haxhiademit sipas publikimit të tyre të parë, duke e ruajtur të paprekur elementet e veçantë të gjuhës, stilemat, format dhe mjetet e të shprehurit të tij dramaturgjik, anën grafike në paraqitjen e tekstit, faqosjen sipas origjinalit dhe mjaft hollësi të tjera filologjike.
Ky paraqitje e "Veprave të Plota" të ETËHEM HAXHIADEMIT sjell pasurim gjithashtu edhe në dëshmi, pasi botimet qëmtojnë dhe ndjekin kronologjikisht vlerësimet kritike ndaj krijimtarisë së këtij autori në shtypin letrar mes viteve '30-'40 dhe pas viteve '90.
Përtej karakterit dokumentar, kjo pjesë e botimit i pajis "Veprat e Plota" të Etëhem Haxhiademit edhe me elemente të "antikuariatit të bibliofilisë". Përveç publikimit të artikujve kritikë kushtuar krijimtarisë së Etëhem Haxhiademit, lexuesi do ketë në duar edhe një galeri të pasur me dokumente, foto e faksimile nga revistat dhe gazetat, ku u botuan këto shënime kritike.
Falë këtyre përpjekjeve, herë i plotë dhe herë në formë fragmentesh të zgjedhura, vjen një koleksion i pasur i artikujve të Vangjo Nirvanës (Valgjel Koça), Jup Kastratit, Elvira Taros, Gjon Zaverit (Sterjo Spasse), Muhamet Balës e shumë emrave të tjerë të zëshëm të asaj kohe, përfshi këtu edhe polemikat që ka ngjallur aso kohe krijimtaria e Etëhem Haxhiademit.
Pjesë e tyre do të jenë edhe revistat ku Haxhiademi botoi artikuj e krijimtari publicistike.
Pjesa më e madhe e këtyre dokumenteve botohen për herë të parë. Mes tyre, vend të veçantë zënë faksimilet e letrës së Etëhem Haxhiademit drejtuar Mithat Frashërit, në shtator të vitit 1927, faksimilja e "Kopështi Letrar", ku Etëhem Haxhiademi botoi artikullin "Aviseni Ibni Sina-i", dokumenti nga revista letrare "Leka", në të cilën gjendet njoftimi mbi përkthimin të Bukolikeve nga P. Vergil Maronit nga Etëhem Haxhiademi. Bashkë me to paraqiten edhe fotografi, dokumente e kopje nga revista "Përpjekja Shqiptare", ku është botuar një polemikë ndaj krijimtarisë së Etëhem Haxhiademit apo dokumente nga revista "Rilindja", në të cilën është publikuar një kritikë letrare mbi një poemth të Etëhem Haxhiademit etj.
Në kuptim simbolik, por edhe krejt të drejtpërdrejtë të aktit, botimi i "Veprave të Plota" të Etëhem Haxhiademit përbën gjithashtu një kthim e ringjallje letrare të tij përballë lexuesit, kritikës letrare, historianëve të letërsisë dhe profesionistëve të skenës teatrore.


http://gazetashqiptare.al/2020/02/19/etehem-haxhiademi-nis-botimi-vepres-se-plote-te-shkrimtarit-qe-vdiq-ne-burgun-e-burrelit/


03 February 2020

ARTIKULLI I ARIAN LEKËS BOTOHET NË OSLOBOĐENJE - SARAJEVË

Arian Leka

Plava grobnica nepovjerenja: 

Misleći na svjetlost

Moj otac je mogao da vidi stvari koje mi nismo mogli da vidimo, a nije bio nikakav čarobnjak, već samo obični moreplovac koji je obišao Sredozemno more. Ljudi iz planinskih krajeva ga nisu intrigirali, već praznina, beskrajna voda i nebo koji su najčešće djelovali uspavani u dubokoj tami. Ponekad bi primijetio svjetla u daljini.

To što je bio mornar u Albaniji u komunističko vrijeme, značilo je da je imao priliku da vidi ono što je drugima bilo zabranjeno da vide. Ono što smo izvozili, za većinu je bilo beznačajno, a ono što je stvarno bilo važno, bilo je šta će nam biti doneseno iz dalekih zemalja.

Odakle je svjetlo?

Šta je moj otac donio iz Sredozemlja? Najčešće tišinu, a kad sam ga pitao šta je najljepše što je vidio na putovanju, rekao bi - svjetla. Svjetla iz luka u koje se nismo mogli usidriti, svjetla sa brodova sa kojima smo se sretali i pozdravljali se sa distance, šaljući i primajući svjetlosne signale, kao da smo u ratu.

Vremenom je on postajao čovjek bez zvuka. Bez obzira na to, ja sam uvijek vidio svjetla mediteranske obale u mirnim očima mog oca. Bio sam svjestan, iako ne živimo u doba inkvizicije, da bi moj otac bio spaljen ako bi ikome pomenuo išta više o svjetlima tih čudnih gradova u dalekim zemljama. Šta sam time htio reći: od ostatka svijeta nismo bili razdvojeni samo morem već, pošto svjetlo ima prirodu talasa, kao što smo učili u školi, bili smo razdvojeni i svjetlom.

Moja baka je s druge strane bila dobrodušna žena, koja je imala izraženu intuiciju, ali nije bila nikakva vještica. Ona je znala Svetu knjigu i znala je da je mudro tumači. U to vrijeme Albanija je bila ateistička republika, i pričanje o Bogu - ne o đavolu - bilo je smatrano blasfemijom. Ona se zbog toga izražavala u eufemizmima. Koristila je sinonime za svjetlost kada je govorila o vjerskim temama, znajući da su monoteističke religije izašle na svjetlost baš oko Sredozemnog mora.

Moja majka nije bila svetica, ali me je, shvatajući moj um, vodila u pozorište i bioskop pokazujući mi jedan divan svijet, unijela je sjajnu iskru u moje oči koja će kasnije postati Svjetlost. Ta svjetlost je bila prvo što sam primijetio kad sam ušao u svijet umjetničkih performansa. To je bila svjetlost dječijeg pozorišta, u gradu u kojem sam rođen, a pozorište nije bilo slučajno sagrađeno u maloj katoličkoj crkvi, krajem februara 1967? Dobro je što je ateistička revolucija pretvorila crkvu u pozorište umjesto u skladište ili robnu kuću, pa smo dobili lutkarsko pozorište i bioskop-pozorište. Freske na zidovima su bile pokrivene mješavinom kreča i vode, a veliki lusteri su ostali posvećeni svojoj misiji.

Odakle je to svjetlo došlo, i kako je stiglo u prostoriju? Da li je došlo sa mora, kao što je govorio moj pokojni otac? Ili je došlo sa neba, kako je govorila moja baka? Možda je izašla iz umjetničkih djela, kako je vjerovala moja majka? Ovo je bilo više nego dovoljno za dijete kakvo sam ja bio, koje je živjelo u dvojnoj realnosti između pozorišta i komšiluka.

Iz iste flaše

Grad je imao svoju usporenu rutinu, kao svaki primorski grad u Sredozemlju osvijetljen suncem. Kako smo malo znali, jednog dana, letargija ovog grada se ubrzo preselila i u bioskop. Na bioskopskom ekranu je bio prikazan siromašan život jednog kvarta u našem gradu. Pošto je mjesto najbliže lutkarskom pozorištu u Duresu (Draču) takođe služilo i kao scenografija za filmsku producentsku kuću Kinostudio "Squiperia e Re" koja je snimila prve albanske filmove. Iako je Drugi svjetski rat davno završen, radoznalo sam gledao kako gerilske jedinice napadaju naciste i fašiste. Ko zna koliko puta sam se krio u dvorištu i iznenada, dok sam se naslanjao na zid, primijetio bih nevjerovatan prizor. Poslije snimanja glumci su pravili pauzu i tada sam mogao vidjeti ranjenog "partizana" koji pije iz flaše sa vodom iz koje je malo prije pio naoružani "njemački" vojnik. Samo trenutak prije, njih dvojica su pokušavali da ubiju jedan drugog. A poslije, dva neprijatelja su jedan drugom palili cigaretu kao da su najbolji prijatelji. Oni više nisu bili neprijatelji, ili ih je film pretvorio u prijatelje?

image

Arian Leka: Od ostatka svijeta nismo bili razdvojeni samo morem već, pošto svjetlo ima prirodu talasa, kao što smo učili u školi, bili smo razdvojeni i svjetlom/FOTO: Gazeta Si

Ta dvojna realnost se manifestovala pod sunčevom svjetlošću, što je iz očitih razloga izazivalo zbunjenost u mom dječijem umu. Ali kad bih se vratio u tamu bioskopa, prethodna epizoda iščezla bi sa prvom sekvencom. Neko je izvodio mentalne trikove sa svjetlosnim projektorom. Koju iskrivljenu realnost bi tada dijete trebalo da odabere? Još više bih se zbunio kada bi komunistički filmovi bili prikazivani na istom ekranu gdje su nedavno bili prikazivani fašistički dokumentarci.

Ironično, ime filmske kompanije je bilo vezano za svjetlost, kompanija se zvala "Instituto luce" (Institut svjetlosti). Isti filmski projektor koji je osvjetljavao veliku scenu, bio je sagrađen u nekom industrijskom mediteranskom gradu, i mogao je biti nešto što je moj otac vidio, ali nikad nije govorio o tome, kao da nije postojalo i nikad nije bilo izmišljeno, isto kao što nije govorio o svjetlima i nevidljivim gradovima Mediterana.

Odakle je taj mali mediteranski grad dobio takvu svjetlost? Otac je vjerovao da je svjetlost došla sa mora. Baka je vjerovala da je izvor svjetlosti bio duhovni i da je došao iz nečeg svetog što je ostalo u crkvi čak i nakon što je silom pretvorena u lutkarsko pozorište i bioskop. Majka, koja je cijenila umjetnost, vjerovala je da svjetlost nije mogla doći ni odakle drugo nego od pozorišta i bioskopa.

Pod velom tame bioskopa, shvatio sam da je aplauz znak divljenja, a zviždanje znak prezira. To mi je pomoglo da razlikujem ljude koji nemaju iste principe kao ja, ali me je takođe vodilo u mojim skromnim pokušajima da postanem pisac. Zahvaljujući tim prizorima i dječijim slikama, neke prvobitne iluzije, posebno one o pravdi i kazni, rasle su u meni. Baš tamo, na istom mjestu, u bioskopu u crkvi-pozorištu mog djetinjstva, okružen marionetama, gdje sam stvorio svoju haotičnu utopiju. To posebno mjesto gdje sam odrastao, socijalistička Albanija, mjesto gdje je loše kažnjeno, a dobro uvijek nagrađeno, gdje junaci umiru kao neprijatelji koji se pomire i postanu prijatelji, zamaglilo mi je oči. Odakle je došlo to prosvjetljenje?

Egzodus je počeo

Ne bi trebalo da više bude tako. Sve je popustilo kada je nestao komunistički sistem. U međuvremenu, ljudi su gazili i marširali kao da je neko razbio tišinu bioskopa - vičući "vatra!". Instinktivno svako juri napolje da pobjegne prije nego što hram eksplodira i sve zadesi tragedija. Egzodus je počeo. Ljudi su napuštali zemlju, kao što su napustili bioskop koji su gutali plamenovi. Sa svjetlosnog projektora ljudi su se vratili u stvarnost. Isto staro pitanje i danas ima smisao - Odakle dolazi svjetlost?

Televizijski ekrani nas kljukaju klišeiziranim prizorima mediteranske svjetlosti. Hipnotišući šapat "zažmuri" odjekuje u talasima kroz generacije? Naći ćete prijateljski nastrojene ljude, sunčevu svjetlost, morske plodove, bijeli pijesak, plava mora mediterana, i prije svega, vidjećete toplu lebdeću svjetlost. To nije bioskop ni pozorište. Ljudi nisu marionete. Nema više napisanog scenarija. To je stvarna priča sa stvarnim ljudima, pod jakim svjetlom Sredozemnog mora. Svjetla sa TV ekrana nisu više topla tiha svjetla sa brodova koje je moj otac nekada pozdravljao, kada je slao signale iz daljine. Možete li vidjeti slabašna svjetla sa imigrantskih gumenih čamaca kako bespomoćno pokušavaju da se probiju kroz tamu Sredozemnog mora? Ti ljudi su odabrali naizgled nemoguć poduhvat samo da bi vidjeli nekog iz njihove porodice kako nestaje u vodama sredozemlja. Predaju se "mare nostrum". Nestaju u našem moru. To more koje je nekad bilo poznato kao more svjetla i prijateljstva, Sredozemlje je pretvoreno u koncentracioni logor za bezbroj muškaraca, žena i djece, koji nikad nisu vjerovali da će jednog dana potonuti u besvjesnu tamu.

Svjetlost na površini mora podsjeća na odsjaj mjesečine na nadgrobnom spomeniku. More kulture, odnosa i saradnje smo pretvorili u plavu grobnicu nepovjerenja. Zbog talasne prirode svjetlosti? Vjerovatno! Zajedno sa ljudima na malim čamcima, iz manje poznatih sredozemnih gradova, civilizacija koju znamo tone u sopstvenom cinizmu. I tu smo, dezorijentišemo se od pravca kojim vjetar duva, još više od izvora svjetlosti, kao da ne daj Bože, kao što bi moja baka rekla, gubimo čula i oslanjamo se na našu slabu savjest. Ipak ostaje aksiomsko pitanje - kako ovdje dolazi svjetlost? Odakle je došla i što je još važnije - zašto?


Total Pageviews