Dr. Silvana Leka: "Ballkani i Luan Starovës".
Teksa e paraqet përballë lexuesit francez Luan Starovën (Pogradec, 14 gusht 1941 – Shkup, 24 shkurt 2022), filozofi dhe sociologu i mirënjohur francez Edgar Morin shkroi: "Franca ka zbuluar me habi dhe me emocion shkrimtarin Luan Starova, romancierin e papërsëritshëm, të veçantë si ai, të paklasifikueshëm dhe megjithatë, të mirëvendosur, të mirankoruar." Përkthimet e Luan Starovës në frëngjisht u përjetuan si ngjarje e rëndësishme letrare dhe kulturore. Pritja e jashtëzakonshme e botimeve të para të tij zgjoi fillimisht kureshtje të gjerë, për t'ia lënë vendein studimeve të gjera për botimet e mëvonshme të këtij autori të shquar.
Dihet tanimë se romani "Kthimi i dhive." u prit mjaft mirë jo vetëm nga lexuesi, por u vlerësua lart edhe nga emrat më të shquar të kritikës së kohës. Mes tyre ishte edhe studiuesi dhe shkrimtari Predrag Matvejević, i cili e përcolli kështu botimin e librit: "Kjo vepër që lindi në kohën e çarjeve ideologjike, ia del të shpërfaqë shumëçka prej kuptimit të kufizuar të realitetit që mund të jetë magjik, si tek G. G. Márquez." Po ashtu, romancieri i njohur Erik Faye thekson në artikujt e tij kushtuar krijimtarisë së gjerë të Luan Starovës: "Letërsitë e Ballkanit na kanë dhuruar përherë perla të vërteta, si romani i Starovës Koha e dhive. Lexuesit e Kadaresë, Pekićit ose Stepanovićit, në romanet e tij do të gjejnë edhe një dritare në kulm, të hapur drejt motiveve."
Në romanin "Emigrimi i ngjalave" (Botimet Poeteka, 2019), vendin e dhive e zënë ngjalat, mbretëreshat e ujërave liqenore, udhëtimi i fshehtë i të cilave në pjesën ujore të planetit tonë ka domethënie thelbësore në zbulimin e harmonisë ndërmjet njeriut dhe natyrës. Udha që bëjnë ngjalat duhet të jetë paradigmë e udhës të cilën duhet ta bëjë njeriu në planetin tonë, udhë pa kufij dhe pengesa, udhë e lirë e lundrimit të tij në këtë botë."
Luan Starova zbulon se udha e ngjalave është më e vjetër se njeriu, se ajo ekzistonte përpara lindjes së njeriut, prandaj çdo pengim i saj do të jetë tragjik për të. Në këtë udhë të botës ngjalat nisen në të njëjtën mënyrë drejt liqenit, arrijnë nëpërmjet lumenjve në det dhe prej atje shkojnë në Oqeanin Atlantik, arrijnë afër brigjeve të Amerikës, pastaj, nëpërmjet pasardhësve të tyre, kthehen përsëri nëpër udhën e njëjtë në liqen. Kjo zgjat nga fillet e botës gjer në kohën tonë.
Së këndejmi, përse njeriu nuk i bashkëngjitet udhëtimit të tyre në atë udhëtim kthyes? Nuk duhet harruar se Universi natyror dhe njerëzor është një dhe i vetëm dhe kjo që po ndodh në natyrë mund të krahasohet me frymën e njeriut. Kështu, për të, fenomenet natyrore ndodhin në të njëjtën mënyrë si edhe fenomenet e shpirtit njerëzor. Udhën e ngjalave babai e sheh nga prizmi mitik, përkatësish metafizik, duke kërkuar dalje utopike, duke kërkuar vendin që nuk ekziston (toposin).
Në këtë betejë ai e sheh një epope të madhërishme… Udha e ngjalave për babanë është inkarnacion i gjallë dhe organik i udhës së madhe ndërmjet vdekjes dhe jetës. Ky roman, i përkthyer në gjuhën frënge nga Kleman d'Isartegi, nxiti gjerësisht vëmendjen e lexuesve dhe kritikëve të njohur të Sagës ballkanike të Luan Starovës.
https://exlibris.al/ballkani-i-luan-staroves/
________________________
Prof.Asoc.Dr. Arian Leka: "Saga Ballkanike E Luan Starovës - dalja prej klaustrofobisë së shumëfishtë."
"Filozofi francez Paul Virilio do e vendoste në sfondin e përshpejtimit të historisë, temën e përkrahjes së kulturave pa pushtet, atyre kulturave që dëmtohen apo zhduken nga përplasja e ideologjive, siç shfaqen në Sagën romanore të Luan Starovës e veçanërisht në romanet "Koha e dhive", "Emigrimi i ngjalave" dhe "Bregu i mërgimit" të Luan Starovës. Zhvillime të tilla historike dhe metodat e tyre transformuese janë në vëmendje të "Sagës ballkanike" të këtij autori, duke shfaqur sidomos në dialogët përsiatës e filozofikë në kërkim të rrugëdaljes shpëtimtare mes Igor Lozinski-t dhe Babait në romanin "Emigrimi i ngjalave."
Ky shkrimtar vëren se në epokën e përçarjeve të mëdha politike dhe shoqërore institucionet vërtetojnë se janë më të interesuara për integrimin politik sesa për integrimin kulturor të qytetarëve. Në këto kushte, jo biblioteka publike, por biblioteka vetjake, bëhet polimorfike për daljet nga mbyllja, prej izolimit dhe shpëtimit nga klaustrofobitë, që përndjekin vendet ballkanike.
Pothuajse të gjithë personazhet që hyjnë, dalin e mbeten në Sagë ndihen të zënë ngushtë e të kapur brenda makthit të klaustrofobisë, e cila i detyron të kalojnë përmes metamorfozash të shumta, deri sa i asimilon dhe i shndërron në krijesa a sajesa që si element identitar kanë frikën. Janë individë të kulturave pa pushtet, janë të ardhurit rishtas dhe ata të zonës tranzit – njerëz, që nga të huaj, presin të transformohen në vendas, përmes të njëjtës teknologji që uji i liqenit bëhet dritë.
Duke mbetur në termat e Virilio-së, për njerëz si ata shteti ngre struktura administratorësh që menaxhojnë frikën shtetërore "se fitorja nuk do të zgjatë shumë dhe se fitimtarët do të përfundojnë me humbje" dhe frikën individuale se "dikush në Ballkan do ta ndërpriste përgjithmonë shtegtimin e përjetshëm të ngjalave" dhe se ballkanasit do të kishin fatin e ngjalave të penguar me mure e kufi.
Kulturat e këtyre "popullatave të dëshpëruara", në përbërje të së cilës janë mërgimtarët, emigrantët apo nomadët, që në Sagë zënë vend joperiferik, kanë vetëm një mënyrë për ta braktisur të shkuarën e tyre. Pavarësisht nga kostoja e lartë e "identiteteve të shkrumbuara", ata duhet të përdorin shpejtësinë, si energji të pastër me fuqi zhvendosëse, energji që premtohet t'i tejmbartë ata pa ndërmjetësim nga e Shkuara (e territ) drejt e tek e Ardhmja (e dritës): Bashkë me të "ardhurit" edhe "të huajt" e "Sagës Ballkanike" jetojnë brenda një kamp ideologjik, po aq të ngjashëm me një kamp përqëndrimi, ku "Tjetri" ndëshkon "tjetrin" me punë të detyruar në një bashkësi që, duke kërkuar përparimin e përshpejtuar të njerëzimit, harron njeriun dhe njerëzoren.
Gjithçka flijohet në emër të progresit dhe transformimit. Vendasit, mërgimtarët, madje edhe vetë bartësit e nomadizmit si kulturë jetese, përfshirë dhitë dhe barinjtë (Koha e Dhive) do të bëheshin theror të eksperimentit të madh të përshpejtimit historik, që vepronte ndryshe për shoqëritë që u zhvilluan në mënyrë të pandërprerë evolucioniste dhe ndryshe për shoqëritë transformuese nën modelin bolshevik. Por, më fort se gjithçka tjetër, bashkësitë e vogla të Sagës, sidomos familjet, ndihen të rrezikuara prej shpejtësisë socialiste, që në përpjekje për të tejkaluar Kohën, i shndërroi pa mëshirë ata, duke ua grabitur festat intime për t'ua zëvendësuar me festa kolektive, sikurse ua dogji ritualet e mistikës familjare, për t'ua rilindur si manifestime të së shenjtës masive të shesheve, aksioneve dhe rrugëve. Përfshirja e këtyre personazheve në format e reja të jetës kishte si kusht kalimin nga ritmi natyror i zhvillimit drejt "diktaturës së lëvizjes" së fabrikës, të asaj "makinerie të gëzimit logjistik" , që e paraqet si parajsë punën nën ritmin e shpejtësisë. Vështruar në këtë aspekt, shpejtësia si koncept, bashkë me përshpejtimin e historisë, bëhet temë qendrore në veprat e Luan Starovës."
"Konsensus dhe polemikë për emrat dhe mitet e letërsisë shqiptare". (Akademia e Studimeve Albanologjike, Tiranë 2023)
________________________
Nga kritika letrare:
EDGAR MORIN: Emigrimi i Ngjalave, vepra e shkrimtarit shqiptar të Maqedonisë Luan Starova, ndjek historinë e familjes së autorit në brigjet e liqenit të Ohrit, të ndarë sipas dëshirave të jetës dhe të vdekjes të perandorive të ndryshme që kanë ardhur njera pas tjetrës mbi brigjet e tij.
ÉRIC FAYE: Ky roman është një metaforë metafizike, metaforë politike; "Emigrimi i ngjalave" pushon pak nga pak së qeni rrugëtimi i disa njerëzve të veçantë, për t'u shndërruar në një udhëtim të njerëzimit me zgjedhjet e tij, me ngurrimet e tij, me gabimet e tij.
VICTOR‑ A.‑FRIEDMAN: Zëri letrar i Luan Starovës është thellësisht kozmopolit, duke qenë edhe veçanërisht Ballkanik dhe, ngandonjëherë, në mënyrë specifike, shqiptar. Identiteti shqiptar i Starovës është i butë, por i qëndrueshëm. Ai ka finesa me të cilën ai e pohon atë identitet, duke siguruar një kuptim shumë më të pasur dhe më të përmbajtur të asaj që është dhe nuk është "kombi".
PREDRAG MATVEJEVIC: Emigrimi i Ngjalave të Luan Starovës është një prej më të mira për studimin e kufijve balkanikë dhe të paarsyeshmërisë së ekzistencës së tyre, në një mënyrë të tillë sa, simbolika e mërgimit të ngjalave, e njohur që prej lashtësisë, tashmë, falë kësaj vepre, zë një vend të rëndësishëm në historinë e kufijve. Ai që e braktis Ballkanin e di se nuk do të rreshtë pa e marrë atë brenda vehtes – kjo është njëherësh edhe arsyeja e ikjes edhe arsyeja e rikthimit.
JEAN-MARC MORANDINI: Në këtë roman autobiografik, Luan Starova vazhdon botimin e "Sagës ballkanike", që tashmë është pjesë e romaneve të mëdhenj europianë. Ndërmjet Shqipërisë dhe Maqedonisë, fashizmit dhe stalinizmit, një familje kërkon ashtu si ngjalat rrugën e lumejve drejt deteve të largët.
HENRY-NOËL GELINAU: Ky roman është një këngë alegorike shumë e bukur kjo simbolikë, midis kërkimit mitik që prej errësirës së kohëve, e ngjalave në kërkim të rrugës së jetës dhe e popujve të Ballkanit, në kërkim të rrugës që do t'i çojë drejt botës së lirisë. Përmes këtyre pelegrinazheve familjare, Luan Starova tregon historinë e një populli të tërë, i cili në rrjedhën e shekujve ka mbartur mbi vete gjurmën e rëndë dhe shkatërrimtare të perandorive të ardhura njera pas tjetrës sipas një skeme: madhështi, fuqi e verbër e lidhur me despotizmin dhe pastaj rënie.
Teksa e paraqet përballë lexuesit francez Luan Starovën (Pogradec, 14 gusht 1941 – Shkup, 24 shkurt 2022), filozofi dhe sociologu i mirënjohur francez Edgar Morin shkroi: "Franca ka zbuluar me habi dhe me emocion shkrimtarin Luan Starova, romancierin e papërsëritshëm, të veçantë si ai, të paklasifikueshëm dhe megjithatë, të mirëvendosur, të mirankoruar." Përkthimet e Luan Starovës në frëngjisht u përjetuan si ngjarje e rëndësishme letrare dhe kulturore. Pritja e jashtëzakonshme e botimeve të para të tij zgjoi fillimisht kureshtje të gjerë, për t'ia lënë vendein studimeve të gjera për botimet e mëvonshme të këtij autori të shquar.
Dihet tanimë se romani "Kthimi i dhive." u prit mjaft mirë jo vetëm nga lexuesi, por u vlerësua lart edhe nga emrat më të shquar të kritikës së kohës. Mes tyre ishte edhe studiuesi dhe shkrimtari Predrag Matvejević, i cili e përcolli kështu botimin e librit: "Kjo vepër që lindi në kohën e çarjeve ideologjike, ia del të shpërfaqë shumëçka prej kuptimit të kufizuar të realitetit që mund të jetë magjik, si tek G. G. Márquez." Po ashtu, romancieri i njohur Erik Faye thekson në artikujt e tij kushtuar krijimtarisë së gjerë të Luan Starovës: "Letërsitë e Ballkanit na kanë dhuruar përherë perla të vërteta, si romani i Starovës Koha e dhive. Lexuesit e Kadaresë, Pekićit ose Stepanovićit, në romanet e tij do të gjejnë edhe një dritare në kulm, të hapur drejt motiveve."
Në romanin "Emigrimi i ngjalave" (Botimet Poeteka, 2019), vendin e dhive e zënë ngjalat, mbretëreshat e ujërave liqenore, udhëtimi i fshehtë i të cilave në pjesën ujore të planetit tonë ka domethënie thelbësore në zbulimin e harmonisë ndërmjet njeriut dhe natyrës. Udha që bëjnë ngjalat duhet të jetë paradigmë e udhës të cilën duhet ta bëjë njeriu në planetin tonë, udhë pa kufij dhe pengesa, udhë e lirë e lundrimit të tij në këtë botë."
Luan Starova zbulon se udha e ngjalave është më e vjetër se njeriu, se ajo ekzistonte përpara lindjes së njeriut, prandaj çdo pengim i saj do të jetë tragjik për të. Në këtë udhë të botës ngjalat nisen në të njëjtën mënyrë drejt liqenit, arrijnë nëpërmjet lumenjve në det dhe prej atje shkojnë në Oqeanin Atlantik, arrijnë afër brigjeve të Amerikës, pastaj, nëpërmjet pasardhësve të tyre, kthehen përsëri nëpër udhën e njëjtë në liqen. Kjo zgjat nga fillet e botës gjer në kohën tonë.
Së këndejmi, përse njeriu nuk i bashkëngjitet udhëtimit të tyre në atë udhëtim kthyes? Nuk duhet harruar se Universi natyror dhe njerëzor është një dhe i vetëm dhe kjo që po ndodh në natyrë mund të krahasohet me frymën e njeriut. Kështu, për të, fenomenet natyrore ndodhin në të njëjtën mënyrë si edhe fenomenet e shpirtit njerëzor. Udhën e ngjalave babai e sheh nga prizmi mitik, përkatësish metafizik, duke kërkuar dalje utopike, duke kërkuar vendin që nuk ekziston (toposin).
Në këtë betejë ai e sheh një epope të madhërishme… Udha e ngjalave për babanë është inkarnacion i gjallë dhe organik i udhës së madhe ndërmjet vdekjes dhe jetës. Ky roman, i përkthyer në gjuhën frënge nga Kleman d'Isartegi, nxiti gjerësisht vëmendjen e lexuesve dhe kritikëve të njohur të Sagës ballkanike të Luan Starovës.
https://exlibris.al/ballkani-i-luan-staroves/
________________________
Prof.Asoc.Dr. Arian Leka: "Saga Ballkanike E Luan Starovës - dalja prej klaustrofobisë së shumëfishtë."
"Filozofi francez Paul Virilio do e vendoste në sfondin e përshpejtimit të historisë, temën e përkrahjes së kulturave pa pushtet, atyre kulturave që dëmtohen apo zhduken nga përplasja e ideologjive, siç shfaqen në Sagën romanore të Luan Starovës e veçanërisht në romanet "Koha e dhive", "Emigrimi i ngjalave" dhe "Bregu i mërgimit" të Luan Starovës. Zhvillime të tilla historike dhe metodat e tyre transformuese janë në vëmendje të "Sagës ballkanike" të këtij autori, duke shfaqur sidomos në dialogët përsiatës e filozofikë në kërkim të rrugëdaljes shpëtimtare mes Igor Lozinski-t dhe Babait në romanin "Emigrimi i ngjalave."
Ky shkrimtar vëren se në epokën e përçarjeve të mëdha politike dhe shoqërore institucionet vërtetojnë se janë më të interesuara për integrimin politik sesa për integrimin kulturor të qytetarëve. Në këto kushte, jo biblioteka publike, por biblioteka vetjake, bëhet polimorfike për daljet nga mbyllja, prej izolimit dhe shpëtimit nga klaustrofobitë, që përndjekin vendet ballkanike.
Pothuajse të gjithë personazhet që hyjnë, dalin e mbeten në Sagë ndihen të zënë ngushtë e të kapur brenda makthit të klaustrofobisë, e cila i detyron të kalojnë përmes metamorfozash të shumta, deri sa i asimilon dhe i shndërron në krijesa a sajesa që si element identitar kanë frikën. Janë individë të kulturave pa pushtet, janë të ardhurit rishtas dhe ata të zonës tranzit – njerëz, që nga të huaj, presin të transformohen në vendas, përmes të njëjtës teknologji që uji i liqenit bëhet dritë.
Duke mbetur në termat e Virilio-së, për njerëz si ata shteti ngre struktura administratorësh që menaxhojnë frikën shtetërore "se fitorja nuk do të zgjatë shumë dhe se fitimtarët do të përfundojnë me humbje" dhe frikën individuale se "dikush në Ballkan do ta ndërpriste përgjithmonë shtegtimin e përjetshëm të ngjalave" dhe se ballkanasit do të kishin fatin e ngjalave të penguar me mure e kufi.
Kulturat e këtyre "popullatave të dëshpëruara", në përbërje të së cilës janë mërgimtarët, emigrantët apo nomadët, që në Sagë zënë vend joperiferik, kanë vetëm një mënyrë për ta braktisur të shkuarën e tyre. Pavarësisht nga kostoja e lartë e "identiteteve të shkrumbuara", ata duhet të përdorin shpejtësinë, si energji të pastër me fuqi zhvendosëse, energji që premtohet t'i tejmbartë ata pa ndërmjetësim nga e Shkuara (e territ) drejt e tek e Ardhmja (e dritës): Bashkë me të "ardhurit" edhe "të huajt" e "Sagës Ballkanike" jetojnë brenda një kamp ideologjik, po aq të ngjashëm me një kamp përqëndrimi, ku "Tjetri" ndëshkon "tjetrin" me punë të detyruar në një bashkësi që, duke kërkuar përparimin e përshpejtuar të njerëzimit, harron njeriun dhe njerëzoren.
Gjithçka flijohet në emër të progresit dhe transformimit. Vendasit, mërgimtarët, madje edhe vetë bartësit e nomadizmit si kulturë jetese, përfshirë dhitë dhe barinjtë (Koha e Dhive) do të bëheshin theror të eksperimentit të madh të përshpejtimit historik, që vepronte ndryshe për shoqëritë që u zhvilluan në mënyrë të pandërprerë evolucioniste dhe ndryshe për shoqëritë transformuese nën modelin bolshevik. Por, më fort se gjithçka tjetër, bashkësitë e vogla të Sagës, sidomos familjet, ndihen të rrezikuara prej shpejtësisë socialiste, që në përpjekje për të tejkaluar Kohën, i shndërroi pa mëshirë ata, duke ua grabitur festat intime për t'ua zëvendësuar me festa kolektive, sikurse ua dogji ritualet e mistikës familjare, për t'ua rilindur si manifestime të së shenjtës masive të shesheve, aksioneve dhe rrugëve. Përfshirja e këtyre personazheve në format e reja të jetës kishte si kusht kalimin nga ritmi natyror i zhvillimit drejt "diktaturës së lëvizjes" së fabrikës, të asaj "makinerie të gëzimit logjistik" , që e paraqet si parajsë punën nën ritmin e shpejtësisë. Vështruar në këtë aspekt, shpejtësia si koncept, bashkë me përshpejtimin e historisë, bëhet temë qendrore në veprat e Luan Starovës."
"Konsensus dhe polemikë për emrat dhe mitet e letërsisë shqiptare". (Akademia e Studimeve Albanologjike, Tiranë 2023)
________________________
Nga kritika letrare:
EDGAR MORIN: Emigrimi i Ngjalave, vepra e shkrimtarit shqiptar të Maqedonisë Luan Starova, ndjek historinë e familjes së autorit në brigjet e liqenit të Ohrit, të ndarë sipas dëshirave të jetës dhe të vdekjes të perandorive të ndryshme që kanë ardhur njera pas tjetrës mbi brigjet e tij.
ÉRIC FAYE: Ky roman është një metaforë metafizike, metaforë politike; "Emigrimi i ngjalave" pushon pak nga pak së qeni rrugëtimi i disa njerëzve të veçantë, për t'u shndërruar në një udhëtim të njerëzimit me zgjedhjet e tij, me ngurrimet e tij, me gabimet e tij.
VICTOR‑ A.‑FRIEDMAN: Zëri letrar i Luan Starovës është thellësisht kozmopolit, duke qenë edhe veçanërisht Ballkanik dhe, ngandonjëherë, në mënyrë specifike, shqiptar. Identiteti shqiptar i Starovës është i butë, por i qëndrueshëm. Ai ka finesa me të cilën ai e pohon atë identitet, duke siguruar një kuptim shumë më të pasur dhe më të përmbajtur të asaj që është dhe nuk është "kombi".
PREDRAG MATVEJEVIC: Emigrimi i Ngjalave të Luan Starovës është një prej më të mira për studimin e kufijve balkanikë dhe të paarsyeshmërisë së ekzistencës së tyre, në një mënyrë të tillë sa, simbolika e mërgimit të ngjalave, e njohur që prej lashtësisë, tashmë, falë kësaj vepre, zë një vend të rëndësishëm në historinë e kufijve. Ai që e braktis Ballkanin e di se nuk do të rreshtë pa e marrë atë brenda vehtes – kjo është njëherësh edhe arsyeja e ikjes edhe arsyeja e rikthimit.
JEAN-MARC MORANDINI: Në këtë roman autobiografik, Luan Starova vazhdon botimin e "Sagës ballkanike", që tashmë është pjesë e romaneve të mëdhenj europianë. Ndërmjet Shqipërisë dhe Maqedonisë, fashizmit dhe stalinizmit, një familje kërkon ashtu si ngjalat rrugën e lumejve drejt deteve të largët.
HENRY-NOËL GELINAU: Ky roman është një këngë alegorike shumë e bukur kjo simbolikë, midis kërkimit mitik që prej errësirës së kohëve, e ngjalave në kërkim të rrugës së jetës dhe e popujve të Ballkanit, në kërkim të rrugës që do t'i çojë drejt botës së lirisë. Përmes këtyre pelegrinazheve familjare, Luan Starova tregon historinë e një populli të tërë, i cili në rrjedhën e shekujve ka mbartur mbi vete gjurmën e rëndë dhe shkatërrimtare të perandorive të ardhura njera pas tjetrës sipas një skeme: madhështi, fuqi e verbër e lidhur me despotizmin dhe pastaj rënie.
