03 February 2020

ARTIKULLI I ARIAN LEKËS BOTOHET NË OSLOBOĐENJE - SARAJEVË

Arian Leka

Plava grobnica nepovjerenja: 

Misleći na svjetlost

Moj otac je mogao da vidi stvari koje mi nismo mogli da vidimo, a nije bio nikakav čarobnjak, već samo obični moreplovac koji je obišao Sredozemno more. Ljudi iz planinskih krajeva ga nisu intrigirali, već praznina, beskrajna voda i nebo koji su najčešće djelovali uspavani u dubokoj tami. Ponekad bi primijetio svjetla u daljini.

To što je bio mornar u Albaniji u komunističko vrijeme, značilo je da je imao priliku da vidi ono što je drugima bilo zabranjeno da vide. Ono što smo izvozili, za većinu je bilo beznačajno, a ono što je stvarno bilo važno, bilo je šta će nam biti doneseno iz dalekih zemalja.

Odakle je svjetlo?

Šta je moj otac donio iz Sredozemlja? Najčešće tišinu, a kad sam ga pitao šta je najljepše što je vidio na putovanju, rekao bi - svjetla. Svjetla iz luka u koje se nismo mogli usidriti, svjetla sa brodova sa kojima smo se sretali i pozdravljali se sa distance, šaljući i primajući svjetlosne signale, kao da smo u ratu.

Vremenom je on postajao čovjek bez zvuka. Bez obzira na to, ja sam uvijek vidio svjetla mediteranske obale u mirnim očima mog oca. Bio sam svjestan, iako ne živimo u doba inkvizicije, da bi moj otac bio spaljen ako bi ikome pomenuo išta više o svjetlima tih čudnih gradova u dalekim zemljama. Šta sam time htio reći: od ostatka svijeta nismo bili razdvojeni samo morem već, pošto svjetlo ima prirodu talasa, kao što smo učili u školi, bili smo razdvojeni i svjetlom.

Moja baka je s druge strane bila dobrodušna žena, koja je imala izraženu intuiciju, ali nije bila nikakva vještica. Ona je znala Svetu knjigu i znala je da je mudro tumači. U to vrijeme Albanija je bila ateistička republika, i pričanje o Bogu - ne o đavolu - bilo je smatrano blasfemijom. Ona se zbog toga izražavala u eufemizmima. Koristila je sinonime za svjetlost kada je govorila o vjerskim temama, znajući da su monoteističke religije izašle na svjetlost baš oko Sredozemnog mora.

Moja majka nije bila svetica, ali me je, shvatajući moj um, vodila u pozorište i bioskop pokazujući mi jedan divan svijet, unijela je sjajnu iskru u moje oči koja će kasnije postati Svjetlost. Ta svjetlost je bila prvo što sam primijetio kad sam ušao u svijet umjetničkih performansa. To je bila svjetlost dječijeg pozorišta, u gradu u kojem sam rođen, a pozorište nije bilo slučajno sagrađeno u maloj katoličkoj crkvi, krajem februara 1967? Dobro je što je ateistička revolucija pretvorila crkvu u pozorište umjesto u skladište ili robnu kuću, pa smo dobili lutkarsko pozorište i bioskop-pozorište. Freske na zidovima su bile pokrivene mješavinom kreča i vode, a veliki lusteri su ostali posvećeni svojoj misiji.

Odakle je to svjetlo došlo, i kako je stiglo u prostoriju? Da li je došlo sa mora, kao što je govorio moj pokojni otac? Ili je došlo sa neba, kako je govorila moja baka? Možda je izašla iz umjetničkih djela, kako je vjerovala moja majka? Ovo je bilo više nego dovoljno za dijete kakvo sam ja bio, koje je živjelo u dvojnoj realnosti između pozorišta i komšiluka.

Iz iste flaše

Grad je imao svoju usporenu rutinu, kao svaki primorski grad u Sredozemlju osvijetljen suncem. Kako smo malo znali, jednog dana, letargija ovog grada se ubrzo preselila i u bioskop. Na bioskopskom ekranu je bio prikazan siromašan život jednog kvarta u našem gradu. Pošto je mjesto najbliže lutkarskom pozorištu u Duresu (Draču) takođe služilo i kao scenografija za filmsku producentsku kuću Kinostudio "Squiperia e Re" koja je snimila prve albanske filmove. Iako je Drugi svjetski rat davno završen, radoznalo sam gledao kako gerilske jedinice napadaju naciste i fašiste. Ko zna koliko puta sam se krio u dvorištu i iznenada, dok sam se naslanjao na zid, primijetio bih nevjerovatan prizor. Poslije snimanja glumci su pravili pauzu i tada sam mogao vidjeti ranjenog "partizana" koji pije iz flaše sa vodom iz koje je malo prije pio naoružani "njemački" vojnik. Samo trenutak prije, njih dvojica su pokušavali da ubiju jedan drugog. A poslije, dva neprijatelja su jedan drugom palili cigaretu kao da su najbolji prijatelji. Oni više nisu bili neprijatelji, ili ih je film pretvorio u prijatelje?

image

Arian Leka: Od ostatka svijeta nismo bili razdvojeni samo morem već, pošto svjetlo ima prirodu talasa, kao što smo učili u školi, bili smo razdvojeni i svjetlom/FOTO: Gazeta Si

Ta dvojna realnost se manifestovala pod sunčevom svjetlošću, što je iz očitih razloga izazivalo zbunjenost u mom dječijem umu. Ali kad bih se vratio u tamu bioskopa, prethodna epizoda iščezla bi sa prvom sekvencom. Neko je izvodio mentalne trikove sa svjetlosnim projektorom. Koju iskrivljenu realnost bi tada dijete trebalo da odabere? Još više bih se zbunio kada bi komunistički filmovi bili prikazivani na istom ekranu gdje su nedavno bili prikazivani fašistički dokumentarci.

Ironično, ime filmske kompanije je bilo vezano za svjetlost, kompanija se zvala "Instituto luce" (Institut svjetlosti). Isti filmski projektor koji je osvjetljavao veliku scenu, bio je sagrađen u nekom industrijskom mediteranskom gradu, i mogao je biti nešto što je moj otac vidio, ali nikad nije govorio o tome, kao da nije postojalo i nikad nije bilo izmišljeno, isto kao što nije govorio o svjetlima i nevidljivim gradovima Mediterana.

Odakle je taj mali mediteranski grad dobio takvu svjetlost? Otac je vjerovao da je svjetlost došla sa mora. Baka je vjerovala da je izvor svjetlosti bio duhovni i da je došao iz nečeg svetog što je ostalo u crkvi čak i nakon što je silom pretvorena u lutkarsko pozorište i bioskop. Majka, koja je cijenila umjetnost, vjerovala je da svjetlost nije mogla doći ni odakle drugo nego od pozorišta i bioskopa.

Pod velom tame bioskopa, shvatio sam da je aplauz znak divljenja, a zviždanje znak prezira. To mi je pomoglo da razlikujem ljude koji nemaju iste principe kao ja, ali me je takođe vodilo u mojim skromnim pokušajima da postanem pisac. Zahvaljujući tim prizorima i dječijim slikama, neke prvobitne iluzije, posebno one o pravdi i kazni, rasle su u meni. Baš tamo, na istom mjestu, u bioskopu u crkvi-pozorištu mog djetinjstva, okružen marionetama, gdje sam stvorio svoju haotičnu utopiju. To posebno mjesto gdje sam odrastao, socijalistička Albanija, mjesto gdje je loše kažnjeno, a dobro uvijek nagrađeno, gdje junaci umiru kao neprijatelji koji se pomire i postanu prijatelji, zamaglilo mi je oči. Odakle je došlo to prosvjetljenje?

Egzodus je počeo

Ne bi trebalo da više bude tako. Sve je popustilo kada je nestao komunistički sistem. U međuvremenu, ljudi su gazili i marširali kao da je neko razbio tišinu bioskopa - vičući "vatra!". Instinktivno svako juri napolje da pobjegne prije nego što hram eksplodira i sve zadesi tragedija. Egzodus je počeo. Ljudi su napuštali zemlju, kao što su napustili bioskop koji su gutali plamenovi. Sa svjetlosnog projektora ljudi su se vratili u stvarnost. Isto staro pitanje i danas ima smisao - Odakle dolazi svjetlost?

Televizijski ekrani nas kljukaju klišeiziranim prizorima mediteranske svjetlosti. Hipnotišući šapat "zažmuri" odjekuje u talasima kroz generacije? Naći ćete prijateljski nastrojene ljude, sunčevu svjetlost, morske plodove, bijeli pijesak, plava mora mediterana, i prije svega, vidjećete toplu lebdeću svjetlost. To nije bioskop ni pozorište. Ljudi nisu marionete. Nema više napisanog scenarija. To je stvarna priča sa stvarnim ljudima, pod jakim svjetlom Sredozemnog mora. Svjetla sa TV ekrana nisu više topla tiha svjetla sa brodova koje je moj otac nekada pozdravljao, kada je slao signale iz daljine. Možete li vidjeti slabašna svjetla sa imigrantskih gumenih čamaca kako bespomoćno pokušavaju da se probiju kroz tamu Sredozemnog mora? Ti ljudi su odabrali naizgled nemoguć poduhvat samo da bi vidjeli nekog iz njihove porodice kako nestaje u vodama sredozemlja. Predaju se "mare nostrum". Nestaju u našem moru. To more koje je nekad bilo poznato kao more svjetla i prijateljstva, Sredozemlje je pretvoreno u koncentracioni logor za bezbroj muškaraca, žena i djece, koji nikad nisu vjerovali da će jednog dana potonuti u besvjesnu tamu.

Svjetlost na površini mora podsjeća na odsjaj mjesečine na nadgrobnom spomeniku. More kulture, odnosa i saradnje smo pretvorili u plavu grobnicu nepovjerenja. Zbog talasne prirode svjetlosti? Vjerovatno! Zajedno sa ljudima na malim čamcima, iz manje poznatih sredozemnih gradova, civilizacija koju znamo tone u sopstvenom cinizmu. I tu smo, dezorijentišemo se od pravca kojim vjetar duva, još više od izvora svjetlosti, kao da ne daj Bože, kao što bi moja baka rekla, gubimo čula i oslanjamo se na našu slabu savjest. Ipak ostaje aksiomsko pitanje - kako ovdje dolazi svjetlost? Odakle je došla i što je još važnije - zašto?


01 February 2020

READING BALKANS 2020 - Nataša Sardžoska - Maqedoni e Veriut

POETEKA, në bashkëpunim me Programin READING BALKANS, kanë bërë përzgjedhjen e autorëve në rezidencë për vitin 2020. Mes 75 kandidaturave, fitues të projektit "Poeteka-Tirana in Between" për këtë vit do të jenë:

Nataša Sardžoska - Maqedoni e Veriut

Augustin Cupsa - Romani

Marija Dragnić – Mal I Zi

Programi i rezidencës letrare "Tirana – In Between" zhvillohet pa ndërprerje që nga viti 2013 si bashëpunim mes POETEKA-s me mbështetjen e TRADUKI-t,

Në kuadër të krij programi shkrimtarë apo përkthyes aplikojnë për një bursë qëndrimi katërjavor në kryeqytetin e Shqipërisë.

Duke filluar prej vitit 2018 rezidenca letrare "POETEKA-Tirana in Between" e ka zgjeruar veprimtarinë, duke u përfshirë edhe në programin Creative Europe të Bashkimit Europian, në kuadër të platformës me titullin "Reading Balkans".

Pas 7 vjet përvoje, rezidencën letrare të Tiranës e kanë vizituar 42 shrimtarë dhe përkthyes nga rajoni dhe Europa dhe këtë vit do e vizitojnë edhe 7 autorë të tjerë.

Programi READING BALKANS i kushton vëmendje të veçantë atyre shkrimtarëve që si temë qendrore të krijimtarisë kanë rolin e kulturës në shoqëritë pas konfliktit, rëndësinë e dialogut për të luftuar nacionalizmin dhe intolerancën si dhe tema të tjera bashkëkohore që prekin çështje të pajtimit mes vendeve fqinjë.

Nataša Sardžoska është autorja që hap rezidencën letrare për vitit 2020.

___

dhëmbët

asnjëherë s'kemi qenë hajdutë
por trupa të tjetërsuar
udhëtarë pranë njëri tjetrit
kemi shkelur nëpër rrënoja
të shndërruar në liri

gjuhët tona të pazëshme
të shurdhër ecnin nëpër kufij
mbi pllakat e nxehura
grimconim mishin e mbetur
të fortë dhe pa shije
gëlltitni thërrime e dhëmbë
për të mos treguar se kush jemi

kalonim në të kuqe
nëpër zebrat të dënuar nga
procesverbalet gjyqësore të tronditura nga
llogaritë bankare të mbyllura
bëhemi të çregjistruar
të mohuar nga e kaluara

ngadalë edhe atë e humbëm
mblidhnim eshtra nga sarkofagët
dhe i brenim derisa dilnim
nga ëndrrat e banorëve
edhe ata i dehnim
dhe lundronim pa drejtim
në qytetin e rrafshuar
derisa prej nesh të mbeteshin:

vetëm dhëmbë
të zhdukur
nga të gjitha certifikatat
e librave amë
të të lindurve

___

nëse kemi shpëtuar

nëse kemi shpëtuar nga etja dhe uria
nëse e kemi mundur kurthin e nevojës
do të bëheshim kalorës mbi të kobshmen
me ankth do të kalëronim
mbi ndërthurjet hyjnore
do të shtypnim dyfytyrësinë e tufës
që fluturon vetëm sipas nevojës
pa qëllim dhe zhvendosje
sa në veri sa në jug
sa në degë të lulëzuar
sa në pjatë të mykur

do të bëhemi numra tek
në shumicë fallxhorë
të vetmuar

për të gjithë të tjerët
pos për veten

___

transfuzioni

e mbaja dorën tënde
të shpuar me gjilpërë
merrje gjak të huaj
nga qesja plastike
që e ngrohnim në prehër
duke pyetur se e kujt është

ti futeshe në sistemin e gjakut
unë të jepja shpresë

dikur moti ti e mbaje dorën time
dhe tjetrën ma fusje në gojë që ta kafshoj
për të mos klithur nga dhimbja
sepse me brisk po ma prisnin lëkurën e djegur
nga çokollata e parë që e shkrirë në shtëpi

tani është vyshkur jonxha
tatuazh në pëllëmbën tënde
horizontet të zhduken nga pamjet
zhduket edhe shikimi yt
edhe copëzat e imta nga unë
në ty vdesin:

më thanë
ta lexoj librin e tibetit
për jetën dhe vdekjen
që të përshëndetem

por ishte vonë, shumë vonë

Përktheu: Shkelzen Halimi

02 December 2019

Reading Balkans 2020 / The Literary Residence Programme: Open Call

The Residency is pre arranged by Reading Balkans project in cooperation with the Publishing House Goga (Slo), Goten Publishing (MK), Krokodil (Srb), Udruga Kurs (Cro), Poeteka (Alb), Qendra Multimedia (Kos), PEN BIH and S. Fischer Stiftung (De) & partners. 

The Literary Residence Programme 'Reading Balkans 2020' is open to welcome fiction writers, poets, essayists, playwrights, screenplay writers and comic book writers from Southeast Europe (Slovenia, Croatia, Serbia, Kosovo, Bosnia & Herzegovina, North Macedonia, Albania, Romania, Montenegro, Bulgaria).

Reading Balkans project is supported by the EU Creative Europe program.

We are in particular paying attention to writers who are innovative, who in their works deal with contemporary themes and topics.

We will enable the participation of writers of all ages and sexes with a common criterion: that their works reflect topics of migrations, language exile, reconciliation, the role of culture and the importance of dialogue to fight nationalism and intolerance. 

For the year 2020, the call for applications is launched for 21 authors. Each residency duration will be 4 weeks. All residencies will be arranged between March 1st 2020 and December 31th.

Number of residencies 

Name of the HostCountry (Town)Number of residencies
Publishing House Goga Slovenia (Novo mesto) 
Krokodil Serbia (Beograd) 
Goten Publishing North Macedonia (Skopje) 
Udruga Kurs Croatia (Split) 
Poeteka Albania (Tirana) 
Qendra Multimedia Kosovo (Prishtina) 
PEN BIHBosnia and Hercegovina (Sarajevo) 

The fellowship for the writers will include:

  • A 4-week stay in an apartment
  • travel costs (up to 150 eur)
  • A grant in the amount of 1000 euro gross (approx. 750 net),
  • A literary event with the author in the country where the residency will be held
  • A translation of one text to be presented at the event (into the language of hosting residency) and a translation of one text into English to be included in the mobile app and to be used in promotional purposes.

The application consists of:

– a bio-bibliography – a short Curriculum vitae and art life, including the list of the works published,

– a recommendation of the publisher or of Writers or Translators Association

– a synopsis of the project to be undertaken during four week staying in residency (max. half page);

– the full address (phone number and email address – max. 2 lines)

The application material should be sent in Croatian, Serbian (latin), Bosnian, English – max. half page;

The deadline for the applications is December 30th, 2019.

The fellowships will be awarded by the Board of Reading Balkans Project.

In case you have additional questions regarding the call please contact us via email: goga@goga.si

The applicants will be informed about the decision of the jury via email, by Friday, January 17th 2020.  

http://www.readingbalkans.eu/news/815/


22 November 2019

“Në kërkim të këmishës sëhumbur” - Arian Leka - Çmimet "KULT" 2019

Çmimet "KULT" 2019  - për "Libri më i mirë i vitit"

 "Në kërkim të këmishës së humbur" - Arian Leka

- fragmente nga kritika

 

ANDREJ NIKOLAIDIS

...Nga këmisha prej të cilës lindim, te këmisha nga dollapi e gjyshit të Arian Lekës, deri në këmishët e përgjakshme nën të cilat vdiq Franz Ferdinand, këmisha e Lekës kthehet në një pikë qendrore, konstante (familjare) të historisë: në çelësin në të cilën kjo histori duhet të lexohet (apo këndohet).

E kështu Leka në librin e tij "Në kërkim të këmishës së humbur " ndërthurur në mënyrë kaq të hollë (në të njëjtën kohë esetë janë kaq të pështjelluara, që ai me delikatesë Leka i mpleks edhe me titullin e magnum opus-it të Prustit, të cilit teksti i Lekës i referohet).

Arti në këtë vepër është një dhe i vetëm dhe gjithçka ndërthurret me të. Pikërisht për ky art na dëshmohet në tekstin e Lekës. Jo vetëm që është e pamundur (në fund, edhe e panevojshme), të përcaktosh se ku fillon proza dhe ku poezia, por edhe më e pamundur (sigurisht dhe e panevojshme) akoma është për të përcaktuar se ku fillon shkrimtaria dhe ku muzika.
Ishte një vend ku kjerëzit flisnin sa për të kaluar kohën, pa dëshirën për të thënë diçka të mençur. Në fund të fundit, me kalimin e kohës, asgjë nuk mbetet prej urtësisë sonë, thoahin ata. Njerëzit të cilët kanë pak, ëndërrojnë shumë dhe ëndërrimi mbetet loja e tyre e parapëlqyer.
Dikur, njëri syresh pyeti: "Çfarë do të dëshironit të kishin, sikur t'u jepej një mundësi?" I pari tha se do të donte para. I dyti shpresonte të martonte të bijën. I treti, përsëri, dëshironte një vegël zdrukthtari. Në fund, kur të gjithë e kishin shprehur dëshirën e tyre, njervzi e këtij vendi u kthyen edhe nga një i huaji në qoshk. Ai, në fillim me edukatë e pastaj me këmbëngulje, kundërshtoi të fliste për çka dëshironte, por përfundimisht iu dorëzua. "Do të kisha dashur të isha një mbret i fuqishëm e të sundoja një vend të madh e mbrëmjeve të shtrihesha për të fjetur në pallat e, teksa netëve armiku të shtohej shumë në kufi, dhe para agimit, kur kalorësit të vinin në oborrin tim pasi nuk kishin bërë asnjë rezistencë dhe kur unë të përsillesha prej ëndrrave dhe të mos kisha kohë as për t'u veshur, e ashtu me këmishë siç isha, të merrja arratinë, duke kaptuar male e lugina, pyje e kodra, dhe të mos kisha paqe asnjë ditë e natë, deri sa të ndihesha i shpëtuar këtu, në këtë trapez të hanit tuaj. Ja, këtë dua!" Njerëzit janë hutuar si fillim, por pastaj e pyetën të huajin: "Por, çfarë dëshire ke konkretisht." I huaji me qetësi u tha: "Një këmishë!"
Arian Leka me librat e botuar në Malin e Zi e në Serbi, por me këtë rast edhe për lexuesin sllav të jugut, na shfaqet si një "rrobaprerës i mirë lajmesh" dhe mjeshtër i zejes së tij. Por a është vallë prej prerjes së mirë këmisha nxjerrë prej historive të tekstit, me të cilën Leka vesh lexuesit e tij apo secilin prej nesh, ashtu si jemi? Prej materialeve të përzgjedhura me profesionalizëm, por që ne e gëzojmë në këtë libër, pasi duke e lexuar edhe ne kemi qenë në qytetet dhe krahinat e përshkruara nga ai, gjithë sa kemi lexuarna na bën të ndjejmë nga afër ngrohtësinë, bukurinë dhe shpresën.

Dhe ndaj them, Leka di si të veprojë; qoftë për një këmishë e mirë, por edhe për një letërsi të mirë. Leka është shkrimtar serioz, jo si në parametrat tanë ballkanike, unë-për-ty dhe ti-për-mua, por serioz në parametra absolutë, në të vetmet hapësira ku lejohet të flitet për art.

 2018 - nga parathënia e botimit në gjuhën serbe

 

ARDIAN KYÇYKU 

 "Në kërkim të këmishës së humbur" ka një përmasë poeme (veçmas në çelësat metaforikë, me të cilët hap lidhjet e nyjëtuara, ose thjesht të fshehura, të disa ngjarjeve historike-kyçe, ose brava mendësie); ka një përmasë romani (falë lëndës epiko-lirike dhe ngritjes së disa personave e ngjarjeve të njimendta në nivele burimore); një përmasë gazetarie, me kahun drejt antropologjisë dhe fenomenologjisë shoqërore (po përmend vetëm kapitullin kushtuar mëdyshjeve rreth ndërtesës së Teatrit Kombëtar); dhe një përmasë mirëfilli shkencore (falë paanësisë dhe kulturës së thellë të përdorura ndaj çështjeve themelore e themeltare që shqyrton).

Sa i përket kësaj të fundit, si autor që i shkruan librat nga brenda e jo nga jashtë, Arian Leka është një ndër shumë të paktët që dinë se, në disa çështje, paanësia "e sotme" shkencore nuk është veçse një trajtë e fshehur nënshtrimi ndaj direktivave letrare e gjeopolitke dhe nesër ndodh të dalë jo vetëm e dëmshme, por edhe fajtore. Ndaj edhe të vërtetat që përcjell ky libër nuk ngatërrohen me të vërtetat e përditshme....

...Duke përkujtuar vetëm në titull kërkimin e kohës së humbur të Proust-it, libri ka si trup metaforik autobiografinë, me emër e mbiemër, me të dhëna tejet vetjake, si lindja "me këmishë" një vit para shpalljes së Shqipërisë si shteti i parë ateist në botë e të tjera, por faqe pas faqeje shndërrohet natyrshëm e pa synime të fshehura përvetësimi, në autobiografi-lumë, ose det (i gjithëpranishëm në tekst e nëntekst, por edhe në poetikën e Arian Lekës) të një breznie (jo kohore, por shpirtërore).

Jetëshkrimi i kërkohet autorit nga një botuese perëndimore, me qëllimin që të jetë sa më joshës e i tretshëm për lexuesin. Jo rrallë, kjo nënkupton futjen e dhunshme të një tigri brenda helikave të makinës grirëse, me qëllimin për ta nxjerrë sa më mace, të zbutur e zbavitëse, por që, në fund, e nxjerr thjesht miush prej pushi...

...Këmisha më duket edhe si shpirt i qepur e pastaj i shqyer nga të tjerët, si ndjeshmëri, fisnikëri, apo edhe drejtësi, guxim për të pranuar një të shkuar, ose qetësi për të pranuar një të ardhme që caktohet nga e shkuara përkatëse, si edhe nga një e ardhme e mëpasshme. Heraherës ke përshtypjen se libri synon të gjejë e të riqepë fatin e humbur, - për të mos thënë të vetëvrarë[6], - të trevave juglindore.

Fatin e mirë, por edhe më të keqin e mundshëm, se jo gjithmonë humbja vjen për keq dhe, nga ana tjetër, të humbësh fatin më të keq, nënkupton të kesh një fat njëfarësoj të mirë. Prandaj është e natyrshme që lexuesi ta gabojë përkohësisht kahun e zbërthimit të metaforave dhe hyn pandijshëm në dialog me tekstin....

...Kjo nuk ndodh shpesh as në letërsi e as në eseistikë, jo më në punimet shkencore, sidomos kur zëri i tekstit, ose uni i shumëfishtë, ta quajmë, e paraqit veten haptas si shkrimtar. "Talenti është një mëkat vdekësor i fshehur, që nuk shlyhet dhe as nuk falet.

Gjithsesi, mendoj se vdekja më e ashpër nuk ndodh për shkak të talentit dhe trazirave që ai shkakton, duke hyrë si forcë e pazakontë brenda formave të rëndomta të jetës e që u kalon fare pranë edhe njerëzve të pajisur me ndonjë dhunti". (f. 36) Talenti i të shkruarit kërkon nga të tjerët gati të njëjtin talent në të lexuar, përndryshe u drejtohet të palindurve, që nuk dihet a do të dinë shkrim e këndim. P

ër këtë arsye: "Formë brengosëse e vdekjes duhet të jetë vdekja që ndodh në kujtesë. Pavarësisht nga arsyet e rreme që shfaqin, për kaq bëhen luftërat. Kush do të harrohet. Kush do mbahet mend. Për kaq janë zhvilluar betejat". (f. 37) M'u kujtua vetiu edhe fjalia e gdhendur mbi një kryq guri në Rumani: "Kujtonani, që të mos vdesim..."

 2019 - Gazeta "Shqiptarja.com"

 

ĐORĐE KRAJIŠNIK

 "Në kërkim të këmishës së humbur" është rrëfimin në kërkim të vetvetes në shtresëzimet e historisë, . Libri Arian Lekës "Dollapi", "kemishen e humbur" brenda saj, i cili përmban dy tekste shumëzhanrëshe, të intonuara midis esesë, fugës muzikore dhe rrëfimit, është pikërisht hapi pas, zhytja në të shkuarën.

Në të identifikohen lidhjet e ndërprera, që janë burimi i pamundësisë së momentit aktual. Njësoj si dikur prindërit mblidheshin rreth Marsejezës, po ashtu edhe ne bashkohemi rreth një boshti - rreth kthimit të traditës të të parëve tanë, por mblidhemi edhe rreth trendit më të ri. Është çasti në të cilin vendet postkomuniste, më të varfërit ndër të varfërit, dalin nga klishetë dhe stereotipet pikërisht pas krizash dhe konfliktesh. 
Në vend të rilindjes ksenofobe të popullit, i cili një paradigmë padurimi e zëvendëson me një tjetër, autori i "Dollapit" vihet në gjurmë të "Këmishës së humbur", që është e tija, këmisha që i shkon, që nuk është qepur në masën e unifikuar, njëra për të gjithë.

Që simboli i "Këmishës" të jetë i kuptueshëm, është i domosdoshëm të shfaqet edhe elementi i dytë i tregimit – "Dollapi". Përse bën fjalë ky Dollap? Përmes rrëfimit mbi dollapin e familjes Arian Leka përshfaq një fotografi të qartë të shekullit XX, si shekull të krimit dhe terrorit, por edhe si simbol i kohës së sotme apo domosdoshmëri për të gjurmuar thelbin e tij. "Ishte dollap nga epoka austro-hungareze, e megjithatë ngjante më shumë si ndonjë katedrale bosh. Mund të mendohej edhe sikur ndonjë anije pas lundrimit kishte ardhur për të ngecur në atë dhomë. Ishte një nga orenditë gjigante të mobiljeve që sot nuk prodhohen më." 

E paraqitur kësisoj alegoria e Dollapit ka tingëllim të dyfishtë. Në njërin ai është patinë e kujtimit nostalgjik të fëmijërisë, ku dollapi është vend i sigurisë dhe mbrojtjes, ndërsa në të dytin ky dollap shndërrohet në një vëzhgues të përhershëm të kohës, si në kuptimin e ngushtë familjar, ashtu edhe në atë të horizontit të gjerë social e historik. 

Arian Leka gjithsesi i shkon akoma më thellë kësaj tabloje. "Nga një vend për zbavitje, kjo bina e madhe për mua u shndërrua në vendfshehje. Mbyllesha në të, izolohesha. Arratisesha. Nuk e kuptoja. Nuk mund të kuptoja që hapësira e brendshme e dollapit ishte forma më naive e vetëmbrojtjes kundër kolektivizimit, kundër masivitetit, kundër

uniformitetit të mendimeve dhe njëtrajtshmërisë së gjykimeve", shkruan ai. Do të bija definitivisht dakord me shkrimtarin Andrej Nikolaidis, kur thotë se Arian Leka është një shkrimtar serioz, serioz jo në parametrat tanë ballkanikë, të llojit unë për ty e ti për mua, por serioz në parametra absolutë, të vetmit që lejojnë të flitet për art.

 2019 - Oslobođenje - Strane

 

BEN ANDONI 

"Në kërkim të këmishës së humbur" po zë vend në botimet e vendit. Me një sens të lartë mase dhe me një ironi të këndshme, ai

bëhet kronikan i kohës së vet dhe i mjedisit, ku gjendemi, por edhe ku jemi "të dënuar" të ekzistojmë... Tek "Shkrimtari i Angazhuar", ai jep qëndrimin e vet për individin që i ngjan atij apo mënyrën sesi ne duhet ta shikojmë kohën tonë. Dhe këshilla e tij është e qartë: intelektuali nuk duhet ta shesë shpirtin, kudo dhe kurdoherë, paçka se mënyrat janë aq të kamufluara dhe mundësia për
të mos u njohur janë të shumta. Jo, nuk duhet. Thjesht.

"Ai që duhet të ishte momenti i ndarjes nga turma, bëhet moment i shndërrimit të shkrimtarit të angazhuar ndaj çështjeve me dobi publike, në shkrimtar mirëfilli politik apo thënë ndryshe, të shkrimtarit të urdhëruar
politikisht është se ai qorton butë apo kundërshton me maturi.

Ky shkrimtar nuk e kundërshton forcën politike ku bën pjesë
apo mbështetet edhe pa qenë anëtar, siç bënte dikur Saramago, për të thënë një nga emrat e shumtë. Në vend të prozës dhe poezive, shkrimtari i angazhuar i realitetit shqiptar shndërrohet në duartrokitës, ai implikohet me çdo qëndrim të partisë dhe pranon të jetë hartues fjalimesh, që për ironi,
edhe pse të dallueshëm për nga stili, nuk do të mbajnë kurrë autorësinë e vet".

Jo shumë larg, ai flet për heroizmin e kohës sonë, apo e
thënë më hapur: "heroikën e kohës tonë", që mungon atëherë kur duhet. "Guximi për të thënë jo thjesht të vërtetën e një pale, por të drejtën e paanshme. Aftësia për të kuptuar se duhet ndenjur jo përkrah, përbri apo përballë një grupi, po për të ndenjur përmbi të gjithë".

Ai vetë mban qëndrim për gjërat që ndodhin në vend dhe këtë e tregon në esenë që i kushtoi teatrit, që e ka titulluar "Teatri si formë ndëshkimi". Ndryshe nga shumë kolegë të tij, që u fshehën pas një gjuhe të drunjtë, ai u shpreh hapur dhe qartësisht për idenë e tij lidhur me të ardhmen e Teatrit. "Prirja
për vringëllimë të fjalës dhe politizim u bë më e dallueshme pas deklaratave, që filluan ta lidhnin teatrin me kujtesën dhe shembjen e tij me rrënimin e trashëgimisë kombëtare gjatë tranzicionit të gjatë".

Dhe, autori e lë një moment narratorin dhe e merr lexuesin që të
bëhet pjesë e botimit të vet: "Vërtet je aq naiv sa të besosh se mirëqenia apo harresa janë shkaqet që e bëjnë evropianin ironik të shprehet se urrejtja është një specialitet ekskluziv ballkanas dhe se ballkanasi ka monopolin e barbarisë?", e pyet Leka lexuesin, edhe atë të huaj, i cili ka pasur mundësi t'i lexojë esetë e autorit në disa prej gjuhëve europiane.

Një veçanti tjetër që duhet të theksohet është edhe gërshetimi i
teknikave moderne, që në një farë mënyre e ndihmojnë për të gjetur hapësirën dhe tonalitetin e duhur për të folur përmes shkrimit. Dhe, mënyra sesi e grish lexuesin të intereson sepse edhe digresionet janë të jashtëzakonshme për të parë gjëra, ku e vërteta zhvleftësohet, harresa bren historinë dhe lotët pësojnë rënie në bursë, citon ai poetin polak Tadeusz Rozewicz.

 2019 - Milosao

 

28 October 2019

Tetori gjerman - TEATER I POEZISË - me PAUL CELAN dhe ROSE AUSLÄNDER

LULËKUQJA DHE KUJTIMI - Teatër i Poezisë me krijimtari nga 

PAUL CELAN dhe ROSE AUSLÄNDER

E mërkurë, 30 tetor 2019, ora 18:00, Teatri "Migjeni", Shkodër 

Libreti: Arian Leka
Përkthimi: Ana Kove

Aktorë: Kastriot Ramollari dhe Ina Gjonçi.
Kitarë: Vincent Dervishaj

Aktiviteti zhvillohet në gjuhën shqipe dhe mbështet nga Traduki, në kuadrin e veprimtarive të "Tetorit Gjerman". 

Hyrja e lirë dhe e mirëpritur!

___________________

Njerëzit që vijnë nga vendet e Europës Lindore apo Qendrore kanë lindur për të mos marrë me vete asgjë, përveç gjuhës dhe kujtimeve. 

Nga ky pohim nuk përjashtohen as PAUL CELAN (poeti që edhe pse nuk jetoi në Gjermani, i dha letërsisë në gjuhën gjermane një nga zërat e tij më të fuqishëm dhe përtëritës pas Luftës së Dytë Botërore) dhe ROSE AUSLÄNDER (poetja që edhe pse nuk mori çmime nga studiuesit dhe kritika, renditet ndër të parat poete sa herë që përgjigjet vijnë nga ata që lexojnë poezi, duke e merituar vlerësimin "poete e lexuesit".

Krijimtaria e dy përfaqësuesve të shquar të poezisë lirike në gjuhën gjermane, poetëve Paul Celan dhe Rose Ausländer, bashkon e mban lidhur jo vetëm origjinën e tyre të përbashkët - Cernowitz-in dhe një qytet me përbërje multikulturore e shumëetnike si Bukovina, por kjo vepër nxjerr në dritë atmosferën e atyre viseve dhe të Europës gjatë Luftës së Dytë dhe pas saj, të atij qyteti, në të cilin u ndeshën dhe bashkëjetuan aq shumë mite, tradita dhe gjuhë të ndryshme, përjetimet e mërgimit, humbjeve në jetë, gjuhës si strehë, dashurisë, peizazhit dhe arratisë, që kryqëzohen dendur në poezinë dhe biografitë e të dy poetëve.

20 October 2019

Krijimtaria e Arian Lekës botohet në Rumani

Krijimtaria e Arian Lekës botohet në revistën e njohur të Bukureshtit - "NEUMA", revistë e Bashkimit të Shkrimtarëve të Rumanisë. 

Teksti që paraqitet në rubrikën "I ftuar special", me titullin "Emigrantë dhe Luftëtarë" (Imigranţi și combatanţi) është pjesë e librit "Në kërkim të këmishës së humbur" (Tiranë, 2018) dhe është përkthyer nga Ana-Maria Florea (Traducere prin limba engleză de Ana-Maria Florea).

15 October 2019

Arian Leka: Konceptet bazë të mendimit dhe kulturës kineze

Më datë 11 tetor 2019, dr. Arian Leka, studiues në Institutin e Gjuhësisë dhe Letërsisë, pranë Akademisë së Studimeve Albanologjike mbajti në sallën "Aleks Buda" ligjëratën: "Konceptet bazë të mendimit dhe kulturës kineze". Kjo veprimtari u organizua nga Akademia e Shkencave të Shqipёrisё nё bashkëpunim me Universitetin e Gjuhёve tё Huaja tё Pekinit, në kuadër tё 70 vjetorit tё vendosjes sё marrёdhёnieve diplomatike midis Shqipёrisё dhe Republikës Popullore tё Kinës. 
Në këtë ligjëratë dr. Arian Leka paraqiti mes të tjerave edhe një dokument nga "Diturija" e vitit 1916, përmes së cilit dëshmohen fillesat e komunikimit mes filozofisë së lashtë kineze dhe kulturës shqiptare. Përmes artikullit të Lumo Skëndos "Miqtë dhe armiqtë e Shqipërisë", ku autori përkthen e citon Konfucin, data e vendosjes së "marrëdhënies filozofike" dhe komunikimit kulturor mes dy kulturave bëhet më e hershme se sa 70 vjet, duke sjellë gjithashtu edhe një tjetër datë edhe për përkthimin e filozofisë kineze në gjuhën shqipe.  
Aspekte të tjera të trajtuara në kumtesë ishin qasja e filozofisë kineze jo vetëm ndaj jetës akademike dhe të katedrave, por edhe ndaj përditshmërisë, si dhe trajtimi i të menduarit dhe filozofimit si një entitet shpesh edhe më të rëndësishëm se sa besimi. U theksua fakti se filozofia e lashtë kineze u ofrohet ushtruesve të saj jo si udhëzuese, por udhërrëfyese, që nuk e urdhëron, por e udhëzon njeriun. 
Kjo filozofi bëhet prijëse drejt një bote që kultivon mendimtarin te çdo njeri dhe e vështron njeriun si kulminacion të qenies, për të nxjerrë prej njeriut jo një individ thjesht më të mirë, por një individ më të plotë, të aftë të përmbushë detyrën e vet si qytetar i një vendi, si qytetari i botës, por për të qenë në të njëjtën kohë edhe qytetar i Gjithësisë, në harmoni me vullnetin e Qiellit dhe Dëshirat njerëzore. 
Temë e trajtimit ishte edhe çështje e bashkëkohësisë së filozofisë kineze dhe vlera e përdorimit të saj në botën moderne.

Meral Kureysh dhe Arian Leka - Dialog mbi emigrimin

Pamje nga Mbrëmja Letrare zhvilluar në 14 tetor 2019 në librarinë "Tirana Times", si një dialog mes shkrimtarëve Meral Kureyshi, Arian Leka dhe përkthyesit Enver Robelli.

Kjo veprimtari kulturore ishte pjesë "Tetorit gjerman" dhe u mbështet nga Fondacioni Kulturor Zviceran Pro Helvetia, Traduki, Ambasada Zvicerane dhe Ambasada Gjermane.

Meral Kureyshi lindi në Prizren në vitin 1983 dhe, prej vitit 1992 jeton në Zvicër, ku mbërriti në moshë të hershme shkollore.

Romani i saj i parë u botua në vitin 2015. Por letërsia, që nuk është e lidhur detyrimisht me shkrimin, duket ka lindur kohë më parë, në vitet kur fëmia fillon të shënojë në kujtesë ato që i bëjnë përshtypje dhe që do i shërbejnë më pas si lëndë letrare e parë: siç është dhe romani „Elefantë në kopsht" (Limmat, Zyrih, 2015; Qendra Multimedia 2019, përkthyer nga Enver Robelli): një roman mbi kujtimet, shkruar gjatë gjithë jetës në kujtesë.
Romani „Elefantë në kopsht" i Meral Kureyshi-t u prit mjaft mirë nga kritika dhe lexuesit, duke u nominuar për Çmimin e Librit zviceran (Schëeizer Buchpreis). Më pas ky libër është vlerësuar edhe me çmime të tjera, por ajo që ka edhe më shumë rëndësi se sa vetë çmimet, është fakti se ky roman është përkthyer e botuar në shumë gjuhë, duke rritur komunikimin e autores me lexuesim, gjë që me sa duket i sjell edhe më shumë kënaqësi një shkrimtareje si Meral Kureyshi, që nuk jeton për çmimet, as nga letërsia, por nga puna e përditshme në "Atelienë e Poezisë" që ka themeluar.

Romani ka në vëmendje jo thjesht temën e emigrimit, por jetën dhe përditshmërinë e atyre njerëzve që braktisin vendlindjen në kërkim të një "atdheu të ri." Por përtej temës sunduese autorja e ka një qëndrim të saj rreth temës, kur shkruan: "Unë nuk do e përdorja kurrë këtë temë për të bërë emër për veten time". Por mospranimi i spekullimit me me "tematikën e fortë", siç është theksuar do të ishte i pamjaftueshëm, nëse nuk do të shoqërohej edhe me një pasuri stilistikore në rrëfim, që i bën të paharrueshme ngjarjet dhe të skalitura detajet e shumta, shkruar me thjeshtësi mjeshtërore si për jetën në një qytezë të vogël në Kosovë ashtu edhe për jeta në Zvicrën e ëndërruar.

Meral Kureyshi ka sjellë për lexuesin një koleksion të dhimbjeve të të tjerëve që e lanë vendin e tyre njëlloj si ajo dhe që shpenzuan shumë vite jo në pritje të Tokës së Premtuar, por në pritje të lejë-qëndrimit dhe të integrimit në një shoqëri, të cilës duhet t'i rrëfehen në çdo hap, duhet t'i dëshmojë bindje e besnikëri si edhe kohën e përshtatshme kur do të jetë të gatshëm për ta braktisur të ballkanasin, për t'u bërë qytetarë zviceranë. Me çfarë mund të mbushet zbraztia e pritjes për të qenë legal/normal, për të qenë njëlloj si të gjithë? Meral Kurejshi ka disa përgjigje: duke kujtuar - duke jetuar – duke duruar – duke shpikur histori...

Mes shumë detajesh, ajo që theksohet në roman është ndjenja e humbjes. Personazhet humbin vazhdimisht. Dikush peizazhin e vendlindjes. Dikush gjuhën. Dikush fytyrat e shoqëve. Rrëfimtarja e këtij romani shpesh e identifikuar si alter ego e autores, humb babanë (i cili largohet nga jeta pasi kishte pastruar aeroplanë, zyra, shkolla, biblioteka, dyqane, llamba, vetura, frigoriferë, dhoma dite, dysheme, nevojtore, kontejnerë plehu, salla sporti, kuzhina, makina te kafesë, qilima, instrumente muzikore, klasa, salla kinemaje dhe myslimanë të vdekur para se t'i shtrinin në dhé, duke pastruar madje edhe tavolinën mbi të cilën kishin qëndruar kufomat. Rrëfimtarja ështe mes humbësve dhe kupton se të gjitha humbjet janë të pavëvendësueshme.

Meral Kureyshi e ndëron historinë e saj mes njerëzve dhe objekteve. Janë shumë metafora të vogla, të fshehura më kujdes në tekst, të cilat falë punës së mirë në përkthim të Enver Robelit, duket se kanë ardhur pa humbje në përkthimin shqip. I tillë është përdorimi i metaforës së telefonit për të thënë shprehur mosekzistencën dhe varfërinë, të qenët i paligjshëm dhe vënien në dyshim madje edhe të dokumenteve të shtetin zviceran.

Me këtë funksion autorja përdor edhe metaforën e patentës në skenën babait që futet në kursin për shofer bashkë me 18 vjeçarët edhe pse kishte 20 vjet që i binte kryq e tërthor rrugëve të ish-Jugosllavisë, por që edhe pse shofer i sprovuar, duhet të mësojë në kursin zviceran gjëra elementare si ndezjea e makinës, frenimi dhe parkimi sidomos.

Total Pageviews